Osteoporoz Riski Olanlar Diyetisyenle Neyi Takip Eder?

Osteoporoz riskini kim belirler, diyetisyen nerede durur?

Osteoporoz, halk arasındaki adıyla kemik erimesi, çoğu zaman bir kırık olana kadar belirti vermez. Bu yüzden riski yakınmalar değil, hekimin değerlendirmesi ortaya koyar. Yaşınıza, menopoz durumunuza, ailenizdeki kırıklara, kullandığınız ilaçlara bakar; gerek görürse kemik yoğunluğu ölçümü ister. Sonucu yorumlamak ve ilaç gerekip gerekmediğine karar vermek de onun işidir.

Hekimlere yönelik güncel bir osteoporoz rehberi, ilacın yanında şu başlıkları da sayar: yeterli kalsiyum ve D vitamini, sigaradan ve fazla alkolden uzak durmak, ağırlık taşıyan ve dirençli egzersiz, düşmelerin önlenmesi. Bu başlıkların sofrayla ve gündelik düzenle ilgili olanları bizim çalışma alanımızdır.

• Hekim: Riski değerlendirir, kemik yoğunluğu ölçümünü ve tahlilleri ister, ilaca ve takviyeye karar verir, egzersiz için onay verir.
• Diyetisyen: Yemek kaydınızı inceler, kalsiyum ve protein kaynaklarını sofranıza yerleştirir, kiloyu ve ev testlerini izler, fark ettiği yeni durumu hekime yönlendirir.

İlk görüşmeye ne getirmelisiniz, neler sorulur?

• Varsa kemik yoğunluğu raporunuz ve hekiminizin notu
• Kullandığınız ilaçların ve takviyelerin listesi; uzun süre kullanılan kortizon türü ilaçlar dahil
• Üç günlük yemek ve içecek kaydı
• Son bir yılda düştüyseniz ne zaman, nerede, nasıl düştüğünüz

Görüşmede süt ürünlerini ne sıklıkla yediğinizi, süt içince şişkinlik olup olmadığını, balığı nasıl ve ne kadar sık pişirdiğinizi sorarız. Kilo geçmişiniz de konuşulur. Çok zayıf olmak ve kısa sürede çok kilo vermek, hekimlerin kemik açısından dikkate aldığı durumlardandır. Boyunuzu ve kilonuzu ölçer, vücut analizinizi yaparız. Hangi ölçümün neden yapıldığını ölçüm ve takip sayfasında bulabilirsiniz.

Sofrada kalsiyum kaynakları nasıl takip edilir?

Miligram hesabı yaptırmayız. Yemek kaydınıza iki sütun ekleriz: o öğünde kalsiyum kaynağı var mıydı, protein kaynağı var mıydı. Bir günün kaydı şöyle görünür:

Hafta sonunda sütunlara birlikte bakarız. Süt ürünü hangi günlerde hiç yok, balık haftada kaç kez pişmiş, kuru baklagil kaç öğünde var; bunları sayarız. Eksik kalan yere mutfağınıza uyan bir seçenek koyarız. Yoğurt, ayran, kefir ve peynir temel kaynaklardır. Kılçığıyla yenen hamsi ve sardalya, tahin, badem, kuru baklagiller, kara lahana ve roka da katkı verir.

Süt dokunuyorsa yoğurt, kefir ve peynir çoğu kişide daha rahat sindirilir; laktozsuz süt de bir seçenektir. Bitkisel içecek kullanıyorsanız etiketinde kalsiyum eklenip eklenmediğine bakmanızı isteriz. Sofradan gelenin yetip yetmediğini kaydınızla birlikte hekiminize iletirsiniz; takviye gerekip gerekmediğine o karar verir. Tiroid ilacı gibi aç karnına alınan bir ilaç kullanıyorsanız, ilacınızla süt ürünleri ve kalsiyum takviyesi arasında ne kadar süre bırakacağınızı hekiminize ya da eczacınıza sorun.

Kemik sağlığında protein neden konuşulur?

"Fazla protein kemiği eritir" düşüncesi yaygındır, ama güncel derlemeler bunu desteklemiyor. Biri Avrupa'da, biri uluslararası iki osteoporoz kuruluşunun onayladığı bir uzlaşı yazısına göre, kalsiyum alımı yeterli olduğunda osteoporozu olan yaşlılarda daha yüksek protein alımı daha yüksek kemik yoğunluğu, daha yavaş kemik kaybı ve daha düşük kalça kırığı riskiyle ilişkilidir. Yazarlar, yaşlılarda protein eksikliğinin fazlalığından daha büyük bir sorun olabileceğini belirtir.

Amerikan Ulusal Osteoporoz Vakfı için hazırlanan bir derlemede 16 kontrollü çalışma ile 20 izlem çalışması incelendi. Yüksek protein alımının kemiğe zarar verdiğine dair bulgu çıkmadı. Bel omurgasında küçük bir yarar için orta düzeyde kanıt vardı; kalça ve tüm vücut ölçümlerinde etki gösterilemedi. Yani protein kemik için tek başına bir çözüm sayılmaz, ama sofradan çıkarılması gereken bir şey de değildir.

Öğünlerde ne kadar protein konuşulduğunu 50 yaş sonrası protein ihtiyacı yazısında anlattık. Böbrek değerleriniz sınırdaysa proteini artırmadan önce hekiminize sorun.

Düşme riski için hangi hareket ve ev testleri izlenir?

Kemik zayıfladığında basit bir düşme de kırıkla sonuçlanabilir; bu yüzden takipte denge ve bacak gücü de yer alır. Evde yaşayan yaşlılarla yapılmış 108 çalışmayı ve 23.407 kişiyi kapsayan bir Cochrane derlemesinde egzersiz programları düşme sıklığını yüzde 23 azalttı. Katılımcıların yaş ortalaması 76'ydı. Düşmeyi azaltan programların ağırlığını denge ve gündelik işlev çalışmaları oluşturuyordu.

Menopoz sonrası kadınlarla yapılan 43 çalışmayı (4.320 kadın) inceleyen bir başka derleme, egzersizin kemik yoğunluğuna küçük ama anlamlı bir katkısı olduğunu buldu; kırık sayısında fark gösterilemedi. Bunlar çalışma gruplarının ortalamasıdır, tek tek kişiler için söz değildir.

Egzersiz programını biz yazmayız. Hekiminiz onay verir; omurgasında kırık ya da ileri düzeyde kemik kaybı olanlarda hangi hareketlerden kaçınılacağını hekim ya da fizyoterapist söyler. Biz görüşmelerde iki basit ev testinin kaydına bakarız: tek ayak üstünde durma süresi ve sandalyeden kalkma testi. Testleri tezgâha ya da sağlam bir masaya yakın durarak ve yanınızda biri varken yapın. Yakın zamanda düştüyseniz, baş dönmeniz oluyorsa ya da ayakta dengeniz zayıfsa evde kendi başınıza denemeyin; önce hekiminize sorun.

Takip görüşmelerinde ne kaydedilir?

• Kilo; özellikle istemeden verilen kilo
• Boy; yılda bir kez, aynı koşulda
• Yemek kaydından süt ürünü, balık ve kuru baklagil sıklığı
• Ev testlerinin sonuçları
• Son görüşmeden bu yana düşme ya da tökezleme olup olmadığı
• Hekiminizin yeni kararı: ilaç, takviye ya da ölçüm tarihi

Kemik yoğunluğu ölçümünün ne zaman yineleneceğini hekiminiz belirler. Sonuç geldiğinde hekimin yorumuyla birlikte getirirsiniz; biz sofradaki düzeni ona göre gözden geçiririz. Menopoz dönemindeyseniz takibin öbür başlıklarını menopoz dönemi sayfasında, birlikte çalıştığımız diğer durumları kimler için sayfasında görebilirsiniz.

Ne zaman hekime başvurmalı?

• Düşmeden ya da hafif bir zorlanmadan sonra sırt, bel, kalça ya da bilek ağrısı başladıysa
• Boyunuz belirgin biçimde kısaldıysa ya da sırtınızda kamburlaşma fark ettiyseniz
• 50 yaşından sonra herhangi bir kırık geçirdiyseniz
• Erken menopoza girdiyseniz ya da uzun süredir kortizon türü ilaç kullanıyorsanız
• Bir takviyeye başlamayı ya da kullandığınızı bırakmayı düşünüyorsanız

Osteoporoz ilacınızla ilgili bir yakınmanız olursa ilacı kendiniz kesmeyin; hekiminize ya da eczacınıza danışın.

Bacak gücünü artırmak için dirençli egzersize başlamayı düşünüyorsanız beslenme tarafını 50 yaşından sonra kas yapmak yazısında ele aldık.

D vitamini sonucunuz düşük çıktıysa hekiminizle ne konuşacağınızı D vitamini ya da B12 düşük çıktı yazısında anlattık.

Sık sorulan sorular

Annemde kalça kırığı oldu, ben 52 yaşındayım. Önce diyetisyene mi, hekime mi gitmeliyim?

Önce hekime gidin. Ailede kalça kırığı, hekimin risk değerlendirmesinde sorduğu konulardan biridir; ölçüm gerekip gerekmediğine o karar verir. Diyetisyen görüşmesine üç günlük yemek kaydınızla ve varsa raporunuzla gelirsiniz. Biz sofranızdaki kalsiyum ve protein kaynaklarına, kilonuza ve denge testlerinize bakar, gündelik düzeni birlikte kurarız.

Kemik erimem var ama süt içemiyorum. Kalsiyumu sofradan nasıl alırım?

Süt içemeyenlerin çoğu yoğurdu, kefiri ve peyniri rahat sindirir; laktozsuz süt de denenebilir. Kılçığıyla yenen hamsi ve sardalya, tahin, badem, kuru fasulye, nohut, kara lahana ve roka da katkı verir. Yeterli olup olmadığını yemek kaydınızdan birlikte değerlendiririz. Takviye gerekip gerekmediğini ise hekiminiz söyler.

Osteoporoz ilacı kullanıyorum. D vitamini ve kalsiyum hapına kendim başlayabilir miyim?

Kendi kararınızla başlamayın. Bu takviyelerin gerekip gerekmediğine, miktarına ve ilacınızla birlikte nasıl kullanılacağına hekiminiz tahlillerinize ve kullandığınız öbür ilaçlara bakarak karar verir. Biz miktar söylemeyiz, ürün de önermeyiz. Görüşmede sofranızdaki kalsiyum kaynaklarını kayıt üzerinden birlikte not ederiz; bu notu hekiminize götürebilirsiniz.

Kemik erimesi riskim var, kilo da vermek istiyorum. Bunun bir sakıncası olur mu?

Hızlı kilo vermek kas ve kemik açısından istenen bir şey değildir. Kilo verecekseniz bunu yavaş, protein kaynaklarını azaltmadan ve hekiminizin onayladığı hareketle birlikte yapmanızı öneririz. Takipte kiloyla birlikte kas ölçümünüze ve ev testlerinize bakarız. Kilo verip vermemeniz gerektiğini ve ne kadarının uygun olduğunu önce hekiminizle konuşun.

Kaynaklar

1. LeBoff MS ve ark. The clinician's guide to prevention and treatment of osteoporosis. Osteoporos Int. 2022. (yeni sekmede açılır) — hekimlere yönelik osteoporoz rehberi
2. Rizzoli R ve ark. Benefits and safety of dietary protein for bone health: an expert consensus paper. Osteoporos Int. 2018. (yeni sekmede açılır) — protein ve kemik üzerine uzlaşı yazısı
3. Shams-White MM ve ark. Dietary protein and bone health: a systematic review and meta-analysis from the National Osteoporosis Foundation. Am J Clin Nutr. 2017. (yeni sekmede açılır) — protein alımı ve kemik ölçümleri
4. Sherrington C ve ark. Exercise for preventing falls in older people living in the community. Cochrane Database Syst Rev. 2019. (yeni sekmede açılır) — egzersiz ve düşme sıklığı
5. Howe TE ve ark. Exercise for preventing and treating osteoporosis in postmenopausal women. Cochrane Database Syst Rev. 2011. (yeni sekmede açılır) — menopoz sonrası egzersiz ve kemik yoğunluğu
6. T.C. Sağlık Bakanlığı. Türkiye Beslenme Rehberi (TÜBER) 2022. (yeni sekmede açılır) — besin grupları ve porsiyon ölçüleri

Hazırlayan: Dyt. Şeyma Türkoğlu Vural · Bu sitedeki bilgiler eğitim amaçlıdır; hekim ya da diyetisyen görüşmesinin yerine geçmez.

İlgili konular

• Longevity kliniği nedir?
• Biyolojik yaş testi
• Ölçüm ve takip
• Sağlıklı yaşlanma