Prediyabet Dendi: Diyetisyen Süreci Nasıl İşler?

Prediyabet ne demek, tanıyı kim koyar?

Halk arasında gizli şeker de denir. Kan şekeri normalin üzerindedir, ama diyabet sınırına ulaşmamıştır. Amerikan Diyabet Derneği'nin rehberinde bu aralık üç ölçümle tanımlanır: açlık kan şekeri 100–125 mg/dL, şeker yükleme testinin ikinci saatinde 140–199 mg/dL ya da son iki üç ayın ortalama şekerini yansıtan HbA1c yüzde 5,7–6,4.

Bu sayıları kendi tahlilinize bakıp yorumlamayın. Tek ölçüm yanıltabilir; kansızlık, bazı ilaçlar ya da yakın zamanda geçirilmiş bir hastalık sonucu etkileyebilir. Hangi testin yineleneceğine ve sonucun sizin için ne anlama geldiğine hekiminiz karar verir. Biz tanı koymayız.

Durum seyrek değildir. Türkiye'de 26.499 yetişkinin tarandığı bir çalışmada yalnız açlık şekeri sınırda olanların oranı yüzde 14,7, yalnız yükleme testi sınırda olanların oranı yüzde 7,9, ikisi birlikte olanların oranı yüzde 8,2 bulundu.

Prediyabet diyabete döner mi?

Herkeste dönmez. Bir derlemeye göre prediyabeti olanların her yıl yüzde 5–10'unda diyabet gelişiyor; benzer bir oranda da kan şekeri normale dönüyor. Yani bu sonuç kesinleşmiş bir gidişi göstermez; ciddiye alınması gereken bir uyarıdır.

Yaşam düzenini konu alan iki büyük çalışma var. İkisine de kan şekeri sınırda olan ve ortalama olarak fazla kilolu kişiler alındı. Amerika'daki çalışmada 3.234 kişi ortalama 2,8 yıl izlendi; yoğun bir beslenme ve hareket programına alınan grupta diyabet gelişme sıklığı, etkisiz hap (plasebo) verilen gruba göre yüzde 58 daha düşük bulundu. Finlandiya'da 522 kişiyle yapılan çalışmada kişiye özel danışmanlık alan grupta dört yılın sonunda diyabet gelişenlerin oranı yüzde 11, karşılaştırma grubunda yüzde 23'tü.

Bu sayılar o çalışmalardaki grupların sonucudur; size verilmiş bir söz değildir. Programlar yoğun ve uzun süreliydi; sonuçlar tek tek kişilerde ne olacağını göstermez. Biz kimseye "diyabet olmazsınız" demeyiz. Yapabileceğimiz, bu çalışmalarda denenmiş değişiklikleri sizin gününüze uyarlamak ve gidişi izlemektir.

İlk görüşmede ne olur, yanınızda ne getirmelisiniz?

Yanınızda şunları getirin:

• Açlık şekeri, HbA1c ve varsa şeker yükleme testi sonuçları; kan yağları
• Kullandığınız ilaçların listesi
• Üç günlük yemek ve içecek kaydı; saatleriyle birlikte
• Varsa adım sayar ya da saat verileriniz

Görüşmede ailenizde diyabet olup olmadığını, kadınsanız gebelikte şeker yüksekliği yaşayıp yaşamadığınızı, kilo geçmişinizi, uyku ve çalışma saatlerinizi sorarız. Boy, kilo, bel çevresi ölçer, vücut analizi yaparız. Tahlillerin takipteki yerini hangi tahlillere bakılır yazısında anlattık.

Hangi değişiklikler konuşulur?

Finlandiya çalışmasındaki danışmanlığın başlıkları şunlardı: kiloyu azaltmak, toplam yağı ve doymuş yağı azaltmak, lifi artırmak, hareketi artırmak. Biz de aynı başlıklarla çalışırız, ama hepsini aynı anda istemeyiz. Kaydınızdan en çok fark yaratacak iki üç noktayı seçeriz. Sık çıkan örnekler:

• Şekerli çay, meyve suyu ve gazlı içecek yerine su, ayran, şekersiz çay
• Beyaz ekmek yerine tam tahıllı ya da çavdar ekmeği; pirinç pilavı yerine haftanın çoğu günü bulgur
• Haftanın birkaç öğününde kuru baklagil: mercimek, nohut, kuru fasulye
• Meyveyi suyunu sıkmadan, öğün arasında tek porsiyon yemek
• Akşam yemeğinden sonra kısa bir yürüyüş; hekiminiz egzersize izin verdiyse

Yasaklar listesi vermeyiz. Baklava da, pilav da hayatınızda kalabilir; sıklığını ve miktarını konuşuruz. İnsülin direnci, yani vücudun insülin hormonuna zayıf yanıt vermesi bu tablonun arkasında sık bulunur; genel çerçevesi insülin direnci sayfasında.

Sonraki görüşmelerde neye bakılır?

Bir sonraki görüşmenin tarihini, seçtiğimiz değişiklikleri denemenize yetecek bir süre bırakarak birlikte koyarız. Her görüşmede kilo ve bel çevresini ölçer, yemek kaydınızın üzerinden geçeriz. Seçtiğimiz değişikliklerden hangisi tuttu, hangisi tutmadı, neden tutmadı; bunu konuşuruz. Tutmayanı zorlamaz, yerine başkasını koyarız.

Kan şekerini ve HbA1c'yi biz istemeyiz; ne zaman yineleneceğini hekiminiz belirler. Sonuç geldiğinde hekiminizin yorumuyla birlikte görüşmeye getirirsiniz, beslenme düzenini ona göre gözden geçiririz. HbA1c sonucunun görüşmede nasıl ele alındığını HbA1c sonucu ve diyetisyen yazısında okuyabilirsiniz. Parmaktan ölçüm ya da şeker sensörü gerekip gerekmediği de hekimin kararıdır.

Hekimle iş bölümü nasıl olur?

• Hekim: Tanıyı koyar, tahlilleri ister ve yorumlar, tansiyon ve kan yağlarını değerlendirir, gerekirse ilaç başlatır.
• Diyetisyen: Beslenme düzenini kurar, ölçümleri alır, kayıt üzerinden gidişi izler, görüşmede fark ettiği yeni yakınmayı hekime yönlendirir.

Hekiminiz bir ilaç başlattıysa onu beslenme düzeni yerine değil, onunla birlikte kullanırsınız. İlaçla ilgili bir şikâyetiniz olursa ilacı kendiniz bırakmayın; hekiminize ya da eczacınıza söyleyin. Sürecin bütünü metabolik sağlık programı sayfasında anlatılıyor.

Ne zaman hekime başvurmalı?

• Çok su içme, sık idrara çıkma, ağız kuruluğu başladıysa
• Diyet yapmadığınız halde kilo veriyorsanız
• Bulanık görme, geçmeyen yara ya da sık yineleyen enfeksiyon varsa
• Ellerde, ayaklarda uyuşma ya da yanma oluyorsa
• Gebelik planlıyorsanız

Bu belirtiler kan şekerinin yükselmiş olabileceğini düşündürür; kontrol tarihini beklemeden hekiminize başvurun. Bilinç bulanıklığı, şiddetli halsizlikle birlikte kusma ya da hızlı soluma olursa 112'yi arayın. Başka hangi durumlarda birlikte çalıştığımızı kimler için sayfasında bulabilirsiniz.

Ultrasonda karaciğer yağlanması da çıktıysa takibin o tarafını yağlı karaciğer için diyetisyen takibi yazısında anlattık.

Ramazan geldiğinde ölçümlerinizi nasıl kaydedeceğinizi ramazanda oruç takibi yazısında bulabilirsiniz.

Sık sorulan sorular

Açlık şekerim 108 çıktı, doktor "gizli şeker" dedi. Hemen diyetisyene gitmeli miyim?

Acele gerektiren bir durum değil, ama ertelemek de anlamlı olmaz. Hekiminiz başka bir test isteyip istemediğini söylesin; sonuçlar netleşince görüşmeye gelin. Bu arada üç gün boyunca yediğiniz ve içtiğiniz her şeyi saatiyle yazın. İlk görüşmede o kaydın üzerinden başlarız; hazır gelmeniz zaman kazandırır.

Prediyabetim var, kilom normal. Diyetisyen bana ne söyler?

Kilo vermeyi hedef koymayız. Bel çevrenize ve vücut analizinize bakarız; kilo normalken karın bölgesinde yağ fazla, kas az olabilir. Kaydınızda şekerli içecekleri, beyaz unlu besinlerin sıklığını, öğün aralarını ve hareketi inceleriz. Normal kiloda prediyabetin nedenini hekiminiz ayrıca değerlendirir; ona da danışmanızı isteriz.

Gizli şekerim var, meyve ve ekmek yiyebilir miyim?

Yiyebilirsiniz; ikisini de kesmeniz gerekmez. Meyveyi suyunu sıkmadan, tek porsiyon ve mümkünse yoğurt ya da kuruyemişle birlikte yemenizi öneririz. Ekmekte tam tahıllı olanı seçer, öğündeki miktarı pilav ve makarna gibi öbür tahıllarla birlikte düşünürüz. Beyaz ekmeği her öğünde yemek yerine azaltmak yerinde bir başlangıçtır. Miktarı kaydınıza ve ölçümlerinize göre birlikte belirleriz.

Prediyabette HbA1c kaç ayda bir ölçülmeli?

Bunu hekiminiz belirler; biz tahlil isteyemeyiz. Aralık, değerinizin sınıra yakınlığına, kilonuza, ailenizde diyabet olup olmadığına ve eşlik eden durumlara göre değişir. Biz görüşmelerde kilo, bel çevresi ve yemek kaydını izleriz. Yeni sonuç geldiğinde hekiminizin yorumuyla birlikte getirirseniz düzeni ona göre gözden geçiririz.

Kaynaklar

1. American Diabetes Association Professional Practice Committee. 2. Diagnosis and Classification of Diabetes: Standards of Care in Diabetes—2024. Diabetes Care. 2024. (yeni sekmede açılır) — tanı ölçütlerinin yer aldığı rehber
2. Tabák AG ve ark. Prediabetes: a high-risk state for diabetes development. Lancet. 2012. (yeni sekmede açılır) — prediyabetin seyri üzerine derleme
3. Knowler WC ve ark. Reduction in the incidence of type 2 diabetes with lifestyle intervention or metformin. N Engl J Med. 2002. (yeni sekmede açılır) — yaşam düzeni programı ve diyabet gelişimi
4. Tuomilehto J ve ark. Prevention of type 2 diabetes mellitus by changes in lifestyle among subjects with impaired glucose tolerance. N Engl J Med. 2001. (yeni sekmede açılır) — kişiye özel danışmanlık çalışması
5. Satman I ve ark. Twelve-year trends in the prevalence and risk factors of diabetes and prediabetes in Turkish adults. Eur J Epidemiol. 2013. (yeni sekmede açılır) — Türkiye'de görülme sıklığı (TURDEP-II)

Hazırlayan: Dyt. Şeyma Türkoğlu Vural · Bu sitedeki bilgiler eğitim amaçlıdır; hekim ya da diyetisyen görüşmesinin yerine geçmez.

İlgili konular

• Longevity kliniği nedir?
• Biyolojik yaş testi
• Ölçüm ve takip
• Sağlıklı yaşlanma