Yağlı Karaciğer İçin Diyetisyen Takibi Nasıl Yapılır?

Yağlı karaciğer nedir, adı neden değişti?

Karaciğer hücrelerinde olması gerekenden fazla yağ birikmesine halk arasında karaciğer yağlanması denir. Çoğu kişi bunu başka bir nedenle çektirdiği ultrasonda ya da check-up raporunda öğrenir. Çalışmaları birleştiren geniş bir analiz, dünyada yetişkinlerin yaklaşık dörtte birinde yağlı karaciğer bulunduğunu hesaplıyor; yani sık görülen bir durum.

2023'te uluslararası karaciğer dernekleri hastalığın adını değiştirdi^{[2] (yeni sekmede açılır)}. Eski adı "alkole bağlı olmayan yağlı karaciğer hastalığı" idi; yeni ad "metabolik bozuklukla ilişkili yağlı karaciğer hastalığı" oldu ve durumun şeker, tansiyon, kan yağları gibi metabolizma sorunlarıyla bağını öne çıkarıyor. Yeni tanımda karaciğerdeki yağlanmanın yanında beş kalp-damar ve metabolizma risk etkeninden en az birinin bulunması aranıyor. Raporunuzda MASLD kısaltmasını görürseniz kastedilen budur.

Tanı ve evreyi kim belirler?

Hekim. Çoğu zaman gastroenteroloji ya da iç hastalıkları uzmanı. Avrupa karaciğer, diyabet ve obezite derneklerinin ortak rehberi, risk taşıyan kişilerde önce kan değerlerinden hesaplanan bir puana, gerekirse ardından karaciğer sertliğini ölçen görüntüleme yöntemine bakılmasını öneriyor. Yağlanmanın hangi düzeyde olduğunu, başka bir karaciğer hastalığının eşlik edip etmediğini ve ne sıklıkla kontrol gerektiğini bu değerlendirme gösterir.

Biz ultrason raporu okuyup evre söylemeyiz, karaciğer enzimlerine bakıp "iyi" ya da "kötü" demeyiz. Raporu ve hekiminizin notunu görüşmeye getirmenizi isteriz, çünkü beslenme düzenini kurarken hekimin koyduğu sınırları bilmemiz gerekir.

Diyetisyen takipte neye bakar?

• Kilo ve bel çevresi: Bel ölçüsü karın bölgesindeki yağ hakkında tartıdan daha çok şey söyler. Ölçüm yöntemi bel çevresi nasıl ölçülür yazısında.
• İçecekler: Gazlı içecek, meyve suyu, şekerli çay ve kahve çoğu kayıtta gözden kaçan kalemdir.
• Öğün düzeni: Uzun açlıktan sonra gelen büyük akşam yemeği ve gece atıştırması.
• Yağın türü ve hamur işleri: Kızartma, börek, poğaça ve tatlının haftadaki sıklığı.
• Hareket: Gün içinde ne kadar oturduğunuz, haftada kaç gün yürüdüğünüz.
• Alkol: Kullanıyorsanız ne sıklıkla ve ne kadar; yargılamak için değil, hekiminizin bilmesi gerektiği için sorarız.

Görüşme tarihlerini hekim kontrollerinizin takvimine bakarak sizinle kararlaştırırız. Tahlil ve ultrasonun ne zaman yineleneceğini hekiminiz belirler; biz o tarihleri takip çizelgenize not ederiz. Kan değerlerinin takipteki yerini kan tahlilleri sayfasında anlattık.

Araştırmalar beslenme düzeni için ne gösteriyor?

Avrupa rehberi yağlı karaciğeri olan yetişkinlere yaşam düzeni değişikliği öneriyor: kilo verme, beslenmede değişiklik, egzersiz ve alkolden uzak durma. Küba'da bir çalışmaya, yağlanmaya karaciğer iltihabının da eşlik ettiği 293 kişi alındı ve karaciğerleri biyopsiyle izlendi. Bir yıl boyunca yaşam düzenini değiştirenlerde kilo kaybı arttıkça karaciğer dokusunda düzelme görülenlerin oranı da arttı.

Hangi diyetin seçileceği sorusuna gelince: 48 kişiyle yapılan on iki haftalık bir çalışmada bir gruba Akdeniz tipi, öbürüne az yağlı beslenme verildi. Kilo çok az değiştiği halde karaciğerdeki yağ iki grupta da azaldı ve aralarında anlamlı fark çıkmadı. Akdeniz tipi beslenmeyi sürdürenlerin oranı daha yüksekti. Biz bundan şunu çıkarıyoruz: diyetin adından çok, kişinin o düzeni sürdürüp sürdüremediğine bakmak gerekir. Bu çalışmalar grup ortalaması verir; sizin karaciğerinizde ne olacağını ancak hekiminizin kontrolleri gösterir. Hızlı kilo verdiren, çok düşük kalorili düzenler de kurmayız; kısa sürede belirgin kilo kaybı olursa bunu hekiminizin bilmesi gerekir.

İlk görüşmeye ne getirmelisiniz?

• Ultrason raporu ve varsa karaciğer sertliği ölçümünün sonucu
• Son tahliller: karaciğer enzimleri (raporda ALT ve AST diye geçer), açlık şekeri, HbA1c, kan yağları
• Kullandığınız ilaçların ve takviyelerin listesi
• Üç günlük yemek ve içecek kaydı; biri hafta sonu olsun

Şeker yüksekliği ya da insülin direnci, yani vücudun insülin hormonuna zayıf yanıt vermesi de eşlik ediyorsa bunu ayrıca konuşuruz; insülin direnci sayfası o tarafı anlatıyor.

Sofrada neler değişir? Bir gün örneği

• Kahvaltı: Yumurta, beyaz peynir, zeytin, domates, salatalık, tam tahıllı ekmek; çay şekersiz.
• Öğle: Zeytinyağlı taze fasulye, bulgur pilavı, yoğurt.
• Ara: Bir meyve ve bir avuç ceviz.
• Akşam: Fırında balık, bol salata, mercimek çorbası.

İçecek olarak su, ayran ve şekersiz çay. Bu yalnızca bir örnektir; porsiyonlar ve seçimler size, kullandığınız ilaçlara ve eşlik eden hastalıklarınıza göre belirlenir.

"Karaciğer temizleyen" kürler ve bitkisel ürünler işe yarar mı?

Biz detoks kürü, bitki çayı karışımı ya da karaciğer için satılan ürün önermeyiz. Bitkisel ürünler de karaciğerde işlenir; bazıları karaciğere yük bindirebilir ya da kan sulandırıcı, tansiyon ve şeker ilaçları gibi ilaçlarla etkileşebilir. Kullandığınız ya da kullanmayı düşündüğünüz bir ürün varsa önce hekiminize ya da eczacınıza sorun. Birkaç gün yalnız meyve suyu içmek gibi uygulamalar da sürdürülemediği için takipte yer bulmaz.

Önce hekim: hangi durumlarda beklememeli?

• Gözlerde ya da ciltte sararma
• Karında şişlik, bacaklarda ödem
• Koyu renkli idrar, açık renkli dışkı
• Açıklanamayan kilo kaybı, iştahsızlık, halsizlik
• Sağ üst karında geçmeyen ağrı
• Yaygın kaşıntı

Kanlı kusma, katran gibi siyah dışkı ya da bilinç bulanıklığı acil durumdur; 112'yi arayın. Bu belirtiler yokken de hekim kontrollerinizi aksatmayın. Takibin nasıl yürüdüğünü metabolik sağlık programı sayfasında, kimlerle çalıştığımızı kimler için sayfasında bulabilirsiniz.

Karaciğer yağlanmasına kan şekeri yüksekliği de eşlik ediyorsa prediyabette diyetisyen süreci yazısına da bakabilirsiniz.

Sık sorulan sorular

Check-up'ta ultrasonda 2. derece karaciğer yağlanması çıktı. Önce diyetisyene mi, doktora mı gitmeliyim?

Önce hekime. Ultrasondaki derece tek başına yeterli bilgi vermez; hekiminiz kan değerlerinize, gerekirse ek ölçümlere bakar ve başka bir karaciğer hastalığı olup olmadığını değerlendirir. Bu değerlendirmeden sonra beslenme düzeninizi birlikte ele alırız; sıra böyle olunca aynı işi iki kez yapmazsınız. Raporu ve hekiminizin notunu ilk görüşmeye getirmeniz işimizi kolaylaştırır.

Kilom normal ama karaciğerim yağlı çıktı. Diyetisyen takibi bana ne sağlar?

Yağlı karaciğer normal kiloda da görülebilir; bu durumda hekim değerlendirmesi daha da önem kazanır. Biz kilo vermeyi hedef koymayız. Bel çevrenize, şekerli içeceklere, hamur işi ve kızartmanın sıklığına, alkol ve hareket düzenine bakarız. Değişiklikleri kayıt üzerinden birlikte seçer, hekim kontrolleri arasında gidişi izleriz.

Karaciğer yağlanmam var, hiç yağ yememeli miyim?

Hayır, yağı tümüyle kesmek gerekmez. Küçük bir çalışmada Akdeniz tipi ve az yağlı beslenme karşılaştırılmış, karaciğerdeki yağ iki grupta da azalmış. Görüşmede yağın miktarından çok türüne ve nereden geldiğine bakarız: kızartma ve hamur işini seyreltir, zeytinyağı, balık ve kuruyemişi düzenin içinde tutarız.

Yağlı karaciğerim için enginar çayı ya da deve dikeni kullanabilir miyim?

Kendi kararınızla başlamanızı önermeyiz. Bitkisel ürünler de karaciğerde işlenir ve kullandığınız ilaçlarla etkileşebilir. Enginarı sebze olarak sofranıza koymanızda sakınca yoktur; özüt, kapsül ya da yoğun çay ayrı bir konudur. Kullanmak istediğiniz ürünü hekiminize gösterin; kararı o verir. Biz de kullandığınız her ürünü kaydınıza geçiririz.

Kaynaklar

1. EASL, EASD, EASO. EASL-EASD-EASO Clinical Practice Guidelines on the management of metabolic dysfunction-associated steatotic liver disease (MASLD). J Hepatol. 2024. (yeni sekmede açılır) — tanı adımları ve yaşam düzeni önerileri (hekim rehberi)
2. Rinella ME ve ark. A multisociety Delphi consensus statement on new fatty liver disease nomenclature. Hepatology. 2023. (yeni sekmede açılır) — yeni ad ve tanım
3. Younossi ZM ve ark. Global epidemiology of nonalcoholic fatty liver disease: Meta-analytic assessment of prevalence, incidence, and outcomes. Hepatology. 2016. (yeni sekmede açılır) — görülme sıklığı
4. Vilar-Gomez E ve ark. Weight Loss Through Lifestyle Modification Significantly Reduces Features of Nonalcoholic Steatohepatitis. Gastroenterology. 2015. (yeni sekmede açılır) — yaşam düzeni değişikliği ve karaciğer dokusu
5. Properzi C ve ark. Ad Libitum Mediterranean and Low-Fat Diets Both Significantly Reduce Hepatic Steatosis: A Randomized Controlled Trial. Hepatology. 2018. (yeni sekmede açılır) — iki beslenme düzeninin karşılaştırması

Hazırlayan: Dyt. Şeyma Türkoğlu Vural · Bu sitedeki bilgiler eğitim amaçlıdır; hekim ya da diyetisyen görüşmesinin yerine geçmez.

İlgili konular

• Longevity kliniği nedir?
• Biyolojik yaş testi
• Ölçüm ve takip
• Sağlıklı yaşlanma