50 Yaşından Sonra Kas Yapmak: Antrenman ve Beslenme Nasıl Eşleşir?

50 Yaşından Sonra Kas Yapmak: Antrenman ve Beslenme Nasıl Eşleşir?
Kısa cevap

50 yaşından sonra da kas gücü artırılabilir; bunun için dirençli egzersiz ile yeterli protein ve enerji birlikte gerekir. Antrenmanı hekim onayıyla bir egzersiz uzmanı planlar. Diyetisyen proteinin öğünlere dağılımına, antrenman günlerindeki öğün saatlerine, kiloya ve kas ölçümlerine bakar. Ne kadar sürede ne kazanılacağı kişiden kişiye değişir; kimseye söz verilemez.

50 yaşından sonra kas yapılır mı?

Yapılır, ama yirmili yaşlardaki hızla değil. Kas, yaş kaç olursa olsun yüke yanıt verir. 50 yaş ve üzerindeki yetişkinlerle yapılmış 47 çalışmayı (1.079 katılımcı) birleştiren bir analizde dirençli egzersiz, ölçülen dört kuvvet testinin hepsinde artış sağladı; ortalama artışlar yüzde 24 ile 33 arasındaydı. Yoğunluğu daha yüksek programlarda artış daha fazlaydı; yükün ne zaman, ne kadar artırılacağına ise egzersiz uzmanınız karar verir.

Yaşlılarla yapılan 121 çalışmayı ve 6.700 katılımcıyı kapsayan bir Cochrane derlemesi de benzer sonuca vardı. Çalışmaların çoğunda antrenman haftada iki üç kez yapılmıştı. Kas kuvvetinde belirgin, sandalyeden kalkmada orta ile büyük arası, yürüme hızında küçük bir iyileşme görüldü. Ciddi yan etki seyrekti; kas ve eklem ağrısı gibi yakınmalar ise birçok çalışmada bildirildi. Yazarlar yan etkilerin yeterince kaydedilmediğini de belirtiyor.

Bu sayılar çalışma gruplarının ortalamasıdır. Sizin ne kadar sürede ne kazanacağınızı göstermez. Bir de sıra farkı vardır: önce güç artar, kas kütlesindeki değişim daha yavaş ve daha küçük olur. Bu yüzden takipte yalnız kas ölçümüne değil, yapabildiklerinize de bakarız.

Antrenmanı kim planlar, diyetisyen neye bakar?

  • Hekim: Kalbinizi, tansiyonunuzu, eklemlerinizi değerlendirir; egzersize başlamanız için onay verir, sınırları söyler.
  • Fizyoterapist ya da egzersiz uzmanı: Hareketleri, ağırlığı, tekrar sayısını ve ilerleme hızını belirler; tekniğinizi izler.
  • Diyetisyen: Protein ve enerji alımınızı, öğün saatlerinizi düzenler; kiloyu, kas ölçümünü ve ev testlerini izler.

Biz antrenman programı yazmayız. Dünya Sağlık Örgütü'nün hareket rehberi her yaş grubu için düzenli kas güçlendirici etkinlik önerir; ayrıntıyı hekiminiz ve egzersiz uzmanınız belirler. Beslenme tarafının nasıl yürüdüğünü kas ve güç programı sayfasında anlattık.

Kas için günde ne kadar protein gerekir?

Yaşlılarda protein gereksinimini inceleyen iki uzman grubu (PROT-AGE ve ESPEN), sağlıklı yaşlılar için günde kilogram başına en az 1,0–1,2 gram protein öneriyor; PROT-AGE bu grubu 65 yaş üstü olarak tanımlar. PROT-AGE, egzersiz yapan ve hareketli olanlarda bunun kilogram başına 1,2 gram ve üzerine çıkmasını tavsiye ediyor. Bu öneriler yaşlılar için yazılmıştır; 50–65 arasındaysanız miktarı kaydınıza ve ölçümlerinize bakarak birlikte belirleriz.

Bir istisna var. Aynı rapora göre ağır böbrek hastalığı olan ve diyalize girmeyen kişilerde proteinin kısıtlanması gerekebilir. Böbrek değerleriniz sınırdaysa ya da böbrek hastalığınız varsa proteini artırmadan önce hekiminize sorun.

Gramla uğraşmak istemeyenler için el ölçüsü yeter. Her ana öğünde şunlardan biri tabakta olsun:

  • Avucunuzun içi kadar ızgara köfte, tavuk ya da balık
  • İki yumurta ile bir kibrit kutusu peynir
  • Bir kepçe kuru fasulye, nohut ya da mercimek ile bir kâse yoğurt

Proteinin hangi saatte yendiği konusunda kanıt kesin değildir; PROT-AGE raporu da bunu belirtir. Biz uygulamada proteinin tek bir öğüne yığılmamasını, kahvaltıda da yer almasını isteriz. Hesabın ayrıntısı 50 yaş sonrası protein ihtiyacı yazısında.

Protein tozu gerekir mi?

Çoğu kişide gerekmez. Dirençli egzersiz yapan 1.863 sağlıklı yetişkinin yer aldığı 49 çalışmayı birleştiren bir analizde protein takviyesi kuvvet ve yağsız kütle kazanımını bir miktar artırdı; yağsız kütledeki ek kazanım ortalama 0,30 kilogramdı. Yaş ilerledikçe takviyenin etkisi azalıyordu. Toplam alım günde kilogram başına yaklaşık 1,6 gramı geçtikten sonra yağsız kütlede ek kazanım görülmedi. Bu sayı sağlıklı yetişkinlerde yapılmış çalışmalardan gelir ve ulaşılması gereken bir hedef değildir.

Yani belirleyici olan antrenmanın kendisi ve sofradaki toplam proteindir. Yemekle yeterince alamıyorsanız, örneğin iştahınız azsa ya da çiğneme güçlüğünüz varsa, önce yoğurt, süzme peynir, yumurta, mercimek çorbası gibi kolay yenen kaynakları artırmayı deneriz. Biz ürün önermeyiz. Herhangi bir takviyeye başlamadan önce hekiminize danışın.

Antrenman günü öğünler nasıl eşleşir?

Haftada iki gün, akşamüstü antrenman yapan biri için örnek bir gün:

SaatÖğünÖrnek
07.30Kahvaltıİki yumurtalı menemen, beyaz peynir, tam buğday ekmeği
12.30ÖğleEtli kuru fasulye, bulgur pilavı, cacık
16.30Antrenman öncesiBir muz ve bir bardak ayran
18.00AntrenmanSu
19.30AkşamFırında balık ya da tavuk, zeytinyağlı sebze, yoğurt

Burada dikkat ettiğimiz üç nokta var. Antrenmana uzun açlıkla girmeyin; baş dönmesi ve halsizlik hem verimi düşürür hem düşme riskini artırır. Kan şekerini düşüren ilaç ya da insülin kullanıyorsanız antrenman günlerinde şeker düşmesine karşı ne yapacağınızı hekiminize sorun. Antrenmandan sonraki ana öğünde protein kaynağı bulunsun. Antrenman yapmadığınız günlerde de proteini azaltmayın; kas dinlenirken onarılır.

Aynı dönemde kilo da vermek istiyorsanız enerji açığını küçük tutarız. Hızlı kilo kaybında kas da gider; bunu nasıl izlediğimizi kilo verirken kas kaybı takibi yazısında okuyabilirsiniz.

Takipte hangi ölçümlere bakılır?

  • Kilo ve bel çevresi
  • Vücut analizinde kas kütlesi; her seferinde aynı saatte, aynı koşullarda
  • El sıkma kuvveti
  • Sandalyeden kalkma testi
  • Üç günlük yemek kaydında protein kaynaklarının öğünlere dağılımı

Vücut analizi cihazları sıvı durumundan etkilenir; tek ölçüme değil, birkaç ölçümün gidişine bakarız. Ayrıntısı kas kütlesi ölçümü ne gösterir yazısında. Gücü izlemenin basit yollarını kavrama gücü ve sandalyeden kalkma testi yazılarında bulabilirsiniz. Antrenmanda kaldırdığınız ağırlığı ve tekrar sayısını egzersiz uzmanınız kaydeder; o defteri de görüşmeye getirmenizi isteriz.

Ne zaman hekime başvurmalı?

Başlamadan önce: Kalp hastalığınız, yüksek tansiyonunuz, diyabetiniz, osteoporozunuz, böbrek hastalığınız, bel ya da boyun fıtığınız, eklem proteziniz varsa, kan sulandırıcı kullanıyorsanız ya da uzun süredir hareketsizseniz hekim onayı almadan ağırlık çalışmasına başlamayın.

Antrenman sırasında: Göğüs ağrısı, nefes darlığı, baş dönmesi, göz kararması ya da çarpıntı olursa durun. Yakınma geçmiyorsa 112'yi arayın.

Sonrasında: İki günden uzun süren eklem ağrısı, şişlik ya da koyu renkli idrar olursa hekiminize başvurun. Egzersiz yapmadığınız halde hızla güç kaybediyor ya da istemeden kilo veriyorsanız bunu da hekiminize anlatın; biz görüşmede fark edersek aynı yönlendirmeyi yaparız.

Kemik erimesi riskiniz de varsa takipte nelere bakıldığını osteoporoz riski olanlar diyetisyenle neyi takip eder yazısında bulabilirsiniz.

Hiç spor yapmadıysanız ilk iki ayı nasıl düzenlediğimizi 50 yaşında egzersize başlamak yazısında anlattık.

Sık sorulan sorular

55 yaşındayım, bugüne kadar hiç spor yapmadım. Kas yapmak için geç mi kaldım?

Geç kalmadınız. Çalışmalar 50 yaş ve üzerindeki yetişkinlerde de dirençli egzersizle kuvvetin arttığını gösteriyor; ne kadar artacağı ise kişiye göre değişir. Önce hekiminizden onay alın. Hangi hareketle, hangi yükle ve haftada kaç günle başlayacağınızı fizyoterapist ya da egzersiz uzmanı belirler. Biz bu sırada öğünlerinizdeki proteini ve enerjiyi düzenler, ölçümlerinizi izleriz.

Ağırlık çalışmaya başladım. Protein tozu almam şart mı?

Şart değil. Araştırmalarda takviyenin katkısı küçük bulunmuş, yaş ilerledikçe de azalmıştır. Önce yemek kaydınıza bakar, proteini yumurta, yoğurt, peynir, et, balık ve kuru baklagille tamamlamaya çalışırız. Sofradan yeterince alamadığınız durumda seçenekleri hekiminizle konuşmanızı isteriz. Biz ürün adı vermeyiz, miktar da söylemeyiz.

Böbrek değerlerim sınırda çıktı. Kas için proteini artırabilir miyim?

Önce hekiminize sorun. Yaşlılar için yazılmış protein önerileri sağlıklı böbrekleri esas alır; ağır böbrek hastalığında proteinin kısıtlanması gerekebilir. Sınırdaki değerlerde ne kadar proteinin uygun olduğuna hekiminiz karar verir. Biz o sınırın içinde kalarak öğünlerinizi düzenleriz. Dirençli egzersiz için de aynı hekimden onay alın.

Haftada iki gün akşam antrenman yapıyorum. Antrenmandan sonra ne yemeliyim?

Özel bir ürün gerekmez; antrenmandan sonraki ana öğününüz yeter. Tabakta bir protein kaynağı, sebze ve bir miktar tahıl olsun: örneğin fırında balık, zeytinyağlı sebze, yoğurt ve birkaç kaşık bulgur. Eve geç dönecekseniz çantanıza ayran ya da yoğurt koyun. Antrenmana da uzun açlıkla girmeyin.

Kaynaklar

  1. Bauer J ve ark. Evidence-based recommendations for optimal dietary protein intake in older people: a position paper from the PROT-AGE Study Group. J Am Med Dir Assoc. 2013. (yeni sekmede açılır) — yaşlılarda protein önerisi
  2. Deutz NE ve ark. Protein intake and exercise for optimal muscle function with aging: recommendations from the ESPEN Expert Group. Clin Nutr. 2014. (yeni sekmede açılır) — protein ve egzersiz önerileri
  3. Peterson MD ve ark. Resistance exercise for muscular strength in older adults: a meta-analysis. Ageing Res Rev. 2010. (yeni sekmede açılır) — 50 yaş üstünde dirençli egzersiz ve kuvvet
  4. Liu CJ, Latham NK. Progressive resistance strength training for improving physical function in older adults. Cochrane Database Syst Rev. 2009. (yeni sekmede açılır) — yaşlılarda dirençli egzersiz derlemesi
  5. Morton RW ve ark. A systematic review, meta-analysis and meta-regression of the effect of protein supplementation on resistance training-induced gains in muscle mass and strength in healthy adults. Br J Sports Med. 2018. (yeni sekmede açılır) — protein takviyesi ve antrenman kazanımı
  6. Bull FC ve ark. World Health Organization 2020 guidelines on physical activity and sedentary behaviour. Br J Sports Med. 2020. (yeni sekmede açılır) — Dünya Sağlık Örgütü hareket rehberi

Hazırlayan: Dyt. Şeyma Türkoğlu Vural · Bu sitedeki bilgiler eğitim amaçlıdır; hekim ya da diyetisyen görüşmesinin yerine geçmez.

İlgili konular

İlgili yazılar

İletişim

Sağlıklı yaşlanma planınızı birlikte kuralım mı?

Hedefinizi ve ölçümlerinizi konuşalım; size uygun programı birlikte belirleyelim. Telefonla arayabilir, WhatsApp'tan yazabilirsiniz.

Diyetisyen Şeyma Türkoğlu Vural, Bayraklı'daki ofisinde