Kilo verirken kas kaybını tek bir ölçümle değil, birkaç işaretin birlikte gidişiyle izleriz: tartıdaki düşüşün hızı, bel çevresi, vücut analizindeki yağsız kütle, kavrama gücü ve sandalyeden kalkma gibi basit güç testleri. Kilo inerken bel inceliyor ve gücünüz yerinde duruyorsa gidiş olumludur. Güç de düşüyorsa programı birlikte yeniden ele alırız.
Kilo verirken kas neden azalır?
Vücut, aldığından az enerji harcadığınızda açığı yalnızca yağdan kapatmaz. Verilen kilonun bir bölümü su, bir bölümü de kas dahil yağsız dokudur. Bu konudaki çalışmaları derleyen bir inceleme, diyetle verilen kiloda kas kütlesinin de azaldığını, buna karşın kas gücünün çoğu zaman olumsuz etkilenmediğini ve günlük hareket becerisinin genellikle düzeldiğini bildiriyor. Yani hedef kas kaybını sıfırlamak değil, sınırlı tutmak ve gücü korumaktır.
Yaş ilerledikçe bu konu daha çok dikkat ister. Kas zaten yıllar içinde azalma eğilimindedir; hızlı ve plansız bir diyet bu azalmanın üstüne biner. Konunun yaşla ilgili yanını kas kaybı sayfasında anlattık.
Tartı kas kaybını gösterir mi?
Göstermez. Tartı yağ, kas, su ve bağırsak içeriğinin toplamını tek sayı olarak verir. İki kişi aynı sürede aynı kiloyu verebilir; birinde giden ağırlıklı olarak yağdır, ötekinde kasın payı daha yüksektir. Tartıdaki sayı ikisinde de aynı görünür.
Bu yüzden takipte tartıyı tek başına okumayız. Tartının yanına bel çevresini, vücut analizini ve güç ölçümlerini koyarız.
Kas kaybı hangi ölçümlerle izlenir?
- Vücut analizi: Vücuda hissedilmeyen zayıf bir akım vererek ölçen cihaz (biyoempedans) yağsız kütleyi ve kas kütlesini tahmin eder. Sonuç o günkü su durumunuzdan etkilenir; bu yüzden her ölçümü aynı saatte, benzer koşulda alırız. Ayrıntısı biyoempedans ölçümü ne kadar güvenilir yazısında.
- Bel çevresi: Kilo inerken belin incelmesi, gidenin içinde yağın payı olduğunu düşündürür.
- Kavrama gücü: El dinamometresiyle saniyeler içinde ölçülür. Tek ölçüm değil, aylar içindeki gidiş anlamlıdır. Kavrama gücü yazısında nasıl ölçüldüğünü anlattık.
- Sandalyeden kalkma: Otuz saniyede kaç kez kalkıp oturduğunuz, bacak gücünüz hakkında fikir verir. Evde denemeden önce tutunacak sağlam bir yer ayarlayın; yalnızsanız ya da dengeniz zayıfsa testi görüşmeye bırakın.
- Günlük işler: Merdiven, pazar çantası, yerden kalkma. Ölçüm kadar değerli bir bilgidir; görüşmede mutlaka sorarız.
Hiçbiri tek başına karar verdirmez. Biz bu işaretlerin aynı yöne gidip gitmediğine bakarız.
Hangi işaretler kas kaybını düşündürür?
Aşağıdakilerden birkaçı bir arada görülüyorsa programı gözden geçirmek gerekir:
- Tartı hızla iniyor ama bel çevresi neredeyse aynı kalıyor.
- Art arda iki vücut analizinde yağsız kütle, aynı koşulda ölçüldüğü halde belirgin düşüyor.
- Kavrama gücünüz ya da sandalyeden kalkış sayınız önceki ölçüme göre geriliyor.
- Merdiven çıkarken eskisinden çabuk yoruluyor, kavanoz kapağını açmakta zorlanıyorsunuz.
- Gün boyu halsizsiniz ve öğünleriniz çok küçülmüş durumda.
Bu işaretler kas kaybının kanıtı sayılmaz; uykusuzluk, yetersiz sıvı ya da bir hastalık da benzer tablo yapabilir. Nedenini birlikte ararız, gerekirse sizi hekiminize yönlendiririz.
Araştırmalar ne gösteriyor?
Obezitesi olan, 65 yaş ve üstündeki 107 kişiyle bir yıl süren bir çalışmada katılımcılar dört gruba ayrıldı: yalnız diyet, yalnız egzersiz, diyet ve egzersiz birlikte, bir de karşılaştırma grubu. Yalnız diyet yapanlar kilolarının yaklaşık yüzde 10'unu, diyetle birlikte egzersiz yapanlar yüzde 9'unu verdi. Yağsız kütledeki azalma ise yalnız diyet grubunda yüzde 5, diyet ve egzersiz grubunda yüzde 3 oldu. Fiziksel performans puanı en çok iki yöntemi birlikte uygulayan grupta arttı.
Uyku da tabloya girer. Fazla kilolu on yetişkinle yapılan on dört günlük küçük bir çalışmada, aynı azaltılmış kalorili beslenme düzeni iki ayrı uyku süresiyle denendi. Gece 5,5 saat uyku fırsatı verilen dönemde yağsız kütle kaybı, 8,5 saat verilen döneme göre daha fazlaydı. Çalışma küçük ve kısa sürelidir; tek başına hüküm verdirmez, ama uykuyu takipte neden sorduğumuzu açıklar.
Diyetisyen takipte neyi değiştirir?
İşaretler kas kaybını düşündürüyorsa dört başlığa bakarız:
- Kilo verme hızı: Düşüş çok hızlıysa öğünleri büyütür, açığı daraltırız.
- Protein: Yaşlılarda protein gereksinimini ele alan bir uzman grubu, 65 yaş üstü için günde kilogram başına en az 1,0–1,2 gram protein öneriyor; hareketli olanlarda bu miktarın artabileceğini belirtiyor. Fazlası daha iyi demek değildir; kilo verirken kası konu alan derleme de yeterli ama aşırı olmayan protein alımından söz ediyor. Ağır böbrek hastalığı olanlar bu önerinin dışındadır. Böbrek sorununuz varsa protein miktarını hekiminiz belirler. Öğünlere nasıl dağıtılacağını 50 yaş sonrası protein ihtiyacı yazısında bulabilirsiniz.
- Direnç egzersizi: Egzersiz programını biz yazmayız. Hekiminizin uygun gördüğü düzeyde, mümkünse bir fizyoterapist ya da antrenör eşliğinde yapılmasını öneririz; beslenmeyi egzersiz günlerine göre ayarlarız.
- Uyku ve öğün düzeni: Uyku saatlerinizi ve atlanan öğünleri kayıttan okuruz.
Örnek: 58 yaşında bir danışanımız üç ayda belirgin biçimde kilo vermiş olsun. Bel çevresi inmiş, ama kavrama gücü ilk ölçüme göre gerilemiş ve kahvaltıyı çayla geçiştirdiğini kaydından görelim. Bu durumda hedef kiloyu konuşmadan önce kahvaltıya yumurta ya da peynir ekler, öğle öğününü büyütür, haftanın iki günü için hekiminden direnç egzersizi onayı almasını isteriz. Dört hafta sonra aynı ölçümleri yineleriz. Sürecin nasıl ilerlediğini kas ve güç programı sayfasında anlattık.
Ne zaman hekime başvurmalı?
- Diyet yapmadığınız halde kilo veriyorsanız
- Güç kaybı haftalar içinde hızla ilerliyorsa ya da vücudun bir yanında belirginse
- Son aylarda bir kereden fazla düştüyseniz
- İştahsızlık, yutma güçlüğü ya da uzun süren ishal eşlik ediyorsa
- Bacaklarda şişlik ya da nefes darlığı varsa
Ani güçsüzlük, konuşma bozukluğu, göğüs ağrısı ya da bayılma durumunda beklemeden 112'yi arayın. Kullandığınız ilaçları kilo verdiniz diye kendi kararınızla bırakmayın ya da azaltmayın; kilo değiştikçe ilaç düzenini hekiminiz gözden geçirir.
60 yaşından sonra kilo vermenin ne zaman düşünüldüğünü 60 yaş sonrası diyetisyen yazısında anlattık.
Kilonuz normal görünürken kas gücünüz azaldıysa kas kaybı ve yağ artışı birlikte: sarkopenik obezite yazısını da okuyun.
65 yaşın üstündeyseniz kilo vermenin sizin için uygun olup olmadığını 65 yaşından sonra kilo vermek doğru mu yazısında okuyabilirsiniz.
Diz ya da kalça protezi ameliyatı öncesinde kilo ve kasın nasıl izlendiğini protez ameliyatı öncesi ve sonrası beslenme takibi yazısında anlattık.
Sık sorulan sorular
55 yaşındayım, iki ayda 8 kilo verdim. Kas kaybedip kaybetmediğimi evde nasıl anlarım?
Evde üç şeye bakabilirsiniz: bel çevreniz inceliyor mu, merdiven ve taşıma işleri eskisi kadar kolay mı, sandalyeden kalkış sayınız aynı mı. Sandalye testini tutunacak sağlam bir yer varken yapın; yalnızsanız ya da dengeniz zayıfsa erteleyin. Bel inceliyor ve gücünüz yerindeyse gidiş olumlu görünür. Güç geriliyorsa bir diyetisyenle görüşün.
Vücut analizinde kas kütlem bir kilo düşük çıktı. Bu gerçekten kas kaybı mı?
Olabilir de, olmayabilir de. Biyoempedans cihazı vücuttaki suya göre tahmin yürütür; o gün az su içtiyseniz, ölçüm saati ya da öğün durumu farklıysa sonuç oynar. Tek ölçüme göre karar vermeyiz. Aynı koşulda yinelenen ölçümlerde düşüş sürüyor ve gücünüz de azalıyorsa programı yeniden düzenleriz.
Kilo verirken kas kaybetmemek için protein tozu kullanmam gerekir mi?
Çoğu kişi gereksinimini yumurta, yoğurt, peynir, baklagil, balık ve et gibi besinlerle karşılayabilir. Önce yemek kaydınızdan günlük protein alımınızı hesaplarız; açık varsa öğünleri düzenleriz. Besinlerle kapatılamayan durumlarda takviye seçeneği ayrıca konuşulabilir. Böbrek hastalığınız varsa protein miktarı için önce hekiminize danışmanız gerekir.
Yürüyüş yapıyorum, kası korumak için bu yeterli mi?
Yürüyüş kalp ve dolaşım için değerlidir; kası korumaya da katkı verir. Ancak derlemeler, kas gücünü artıran egzersiz türünün direnç egzersizi olduğunu bildiriyor. Lastik bant, ağırlık ya da vücut ağırlığıyla yapılan hareketler bu gruba girer. Başlamadan önce hekiminizden onay alın; düzeyi size göre ayarlanmalıdır.
Kaynaklar
- Cava E ve ark. Preserving Healthy Muscle during Weight Loss. Adv Nutr. 2017. (yeni sekmede açılır) — kilo verirken kas kütlesi, güç ve işlev üzerine derleme
- Villareal DT ve ark. Weight loss, exercise, or both and physical function in obese older adults. N Engl J Med. 2011. (yeni sekmede açılır) — 65 yaş üstünde diyet, egzersiz ve ikisi birlikte
- Bauer J ve ark. Evidence-based recommendations for optimal dietary protein intake in older people: a position paper from the PROT-AGE Study Group. J Am Med Dir Assoc. 2013. (yeni sekmede açılır) — yaşlılarda protein önerisi
- Nedeltcheva AV ve ark. Insufficient sleep undermines dietary efforts to reduce adiposity. Ann Intern Med. 2010. (yeni sekmede açılır) — uyku süresi ve yağsız kütle kaybı
Hazırlayan: Dyt. Şeyma Türkoğlu Vural · Bu sitedeki bilgiler eğitim amaçlıdır; hekim ya da diyetisyen görüşmesinin yerine geçmez.
İlgili konular
İlgili yazılar
-
D Vitamini ya da B12 Düşük Çıktı: Hekiminizle Ne Konuşmalı, Diyetisyen Ne Yapar?
D vitamini ya da B12 düşük çıktıysa önce sonucu isteyen hekiminizle konuşun: neden ölçüldü, ne kadar düşük, takviye gerekiyor mu ve ne zaman yeniden b...
-
Diyetisyene Giderken Hangi Tahlil Sonuçlarını Yanınıza Almalısınız?
Diyetisyene giderken hekiminizin son altı-on iki ay içinde istediği tahlillerin çıktısını, hekimin bu sonuçlar için yazdığı notu, kullandığınız ilaçla...
-
Kas Kaybı ve Yağ Artışı Birlikte: Sarkopenik Obezite Nedir?
Sarkopenik obezite, vücutta fazla yağ ile azalmış kas kütlesi ve kas gücünün aynı anda bulunmasıdır. Tartı normal ya da biraz yüksek görünürken kas za...