Emeklilikten sonra beslenme düzeni, değişen günlük ritmin üstüne yeniden kurulur: kalkış saati, öğün saatleri, evde geçen zaman ve hareket miktarı baştan yazılır. Diyetisyen önce birkaç günlük bir kayıtla bu yeni düzeni görür, sonra öğünleri, protein kaynaklarını ve atıştırma saatlerini sizinle birlikte, sizin gününüze göre düzenler.
Emeklilik beslenmeyi neden değiştirir?
Çalışırken öğünlerin çoğu iş saatine bağlıdır. Sabah aynı saatte kalkılır, öğle yemeği yemekhanede ya da masada yenir, akşam yemeği eve dönüş saatine göre kurulur. Emeklilikle bu çerçeve bir anda kalkar.
Takipte en sık duyduğumuz değişiklikler şunlar:
- Kahvaltı geç saate kayar, öğle yemeği atlanır ya da kahvaltıyla birleşir.
- Mutfağa yakın olmak gün içinde sık sık bir şeyler atıştırmaya yol açar.
- Televizyon ya da telefon karşısında yenen öğünler artar.
- Sofrayı paylaşan kişiler değişir: iş arkadaşları yerine eş, torun ya da yalnız yenen öğünler.
- İşe gidiş gelişteki yürüyüş ve merdiven gibi gündelik hareketler azalır.
Bunların hiçbiri kendi başına sorun değildir. Ama birkaç ay içinde kiloda, bel çevresinde ya da kas gücünde fark edilmeden değişikliğe yol açabilir.
Emeklilikten sonra hareket artar mı, azalır mı?
Emekliliğe geçişte hareketi inceleyen 19 çalışmanın sistematik derlemesi, boş zamanda yapılan egzersizin emeklilikten sonra artma eğiliminde olduğunu buldu. Toplam günlük hareket konusunda ise sonuçlar tutarsızdı. Gelir ve eğitim düzeyi düşük olan gruplarda hareket azalırken, yüksek olanlarda artıyordu. Yazarlar çalışmaların çoğunun hareketi basit sorularla ölçtüğünü, bu yüzden kesin bir yargıya varılamayacağını da yazıyor.
Yani emekli olmak kendiliğinden daha az ya da daha çok hareket demek değildir; günü nasıl kurduğunuza bağlıdır. Dünya Sağlık Örgütü'nün 2020 rehberi[2] (yeni sekmede açılır) her yaşta düzenli hareketi ve kas güçlendiren etkinliği öneriyor, az hareketin bile hiç yoktan iyi olduğunu vurguluyor. Uzun oturmanın ne anlattığını uzun süre oturmak yazısında, adım hedeflerini günde kaç adım atmalı yazısında ele aldık.
Yeni düzende öğünler nasıl kurulur?
Önce gününüzün yeni iskeletini birlikte çıkarırız: kaçta kalkıyorsunuz, ne zaman dışarı çıkıyorsunuz, torun bakımı, gönüllü iş, kurs ya da bahçe gibi düzenli uğraşlarınız neler, ilaçlarınızı hangi saatlerde alıyorsunuz. Öğünleri bu sabit noktalara bağlarız.
Örnek bir gün şöyle olabilir:
| Saat | Ne yapılıyor | Sofrada |
|---|---|---|
| 08.00 | Kahvaltı | Yumurta, peynir, zeytin, domates, salatalık, tam tahıllı ekmek |
| 10.30 | Pazar ya da yürüyüş | Su |
| 13.00 | Öğle yemeği | Nohut ya da kuru fasulye yemeği, bulgur pilavı, cacık |
| 16.00 | Ara öğün | Bir meyve ve birkaç ceviz ya da bir kâse yoğurt |
| 19.00 | Akşam yemeği | Fırında balık ya da tavuk, zeytinyağlı sebze, salata |
Bu bir örnektir, hazır bir liste değil. İlaçlarınız, şeker ya da tansiyon durumunuz, iştahınız ve ailenizin sofra saatleri planı değiştirir. Kas açısından her ana öğüne bir protein kaynağı koymaya çalışırız; ne kadar protein gerektiğini böbrek durumunuz dahil hekiminizle birlikte değerlendiririz. Bu konuyu 50 yaş sonrası protein ihtiyacı yazısında açtık.
Evde sık atıştırma nasıl ele alınır?
Gün içinde evde olmak, açlıktan çok alışkanlıkla ya da canı sıkıldığı için yemeyi kolaylaştırır. Takipte önce bunun ne zaman ve neden olduğunu görmeye çalışırız. Birkaç günlük kayıtta saat, yer, yanınızda kim olduğu ve aç olup olmadığınız yazılır.
Kendi kendini izlemeyi inceleyen bir sistematik derleme, yemek kaydı tutmak ile kilo kaybı arasında tutarlı bir ilişki buldu; ancak kanıt düzeyinin zayıf olduğunu da belirtti. Kaydın amacı kendinizi yargılamak değil, örüntüyü görmektir. Nasıl tutulduğunu yemek günlüğü nasıl tutulur yazısında anlattık.
Yalnız yaşıyorsanız ne değişir?
Tek kişilik sofrada yemek hazırlama isteği azalabilir; ekmek, çay ve peynirle geçiştirilen öğünler artabilir. Avrupa Klinik Beslenme Derneği'nin (ESPEN) yaşlılarda beslenme kılavuzu, yaşlı yetişkinlerin beslenme durumunun düzenli aralıklarla taranmasını ve gereksiz kısıtlayıcı diyetlerden kaçınılmasını öneriyor.
Bu durumda planı, az malzemeyle ve birkaç günlük pişirmeyle kurarız. Tek kişilik mutfak için pratik öneriler kardeş sitemizdeki tek kişilik mutfak planı sayfasında var. Bir yakınınız adına araştırıyorsanız yaşlı anne babanız için diyetisyen desteği yazısına da bakabilirsiniz.
Takipte hangi ölçümlere bakılır?
- Kilo ve bel çevresi: Emekliliğin ilk aylarında aynı koşulda, belli aralıklarla.
- Kas gücü: El kavrama gücü ya da sandalyeden kalkma gibi basit testler. Ayrıntısı sandalyeden kalkma testi yazısında.
- Öğün saatleri ve hareket kaydı: Hangi günlerin düzenli, hangilerinin dağınık geçtiği.
- Uyku: Yatış saati kaydıkça akşam yemeği ve gece atıştırması da kayar.
Ne zaman hekime başvurmalı?
- İstemeden, birkaç ay içinde belirgin kilo kaybı ya da süren iştahsızlık.
- Yutkunmada zorlanma, sık boğulma hissi ya da çiğnemede güçlük.
- Haftalarca süren keyifsizlik, isteksizlik ya da uyku sorunu.
- Kısa sürede açıklanamayan kilo artışı, sık susama ya da sık idrara çıkma.
Çiğnemede güçlük yaşıyorsanız çiğneme zorluğunda beslenme takibi yazısına da bakın.
Eşinizle aynı sofrayı paylaşıyorsanız eşle birlikte beslenme danışmanlığı yazısında ortak görüşmeyi anlattık.
Emeklilikten sonra kilo değiştiyse ve 65 yaşın üstündeyseniz 65 yaşından sonra kilo vermek doğru mu yazısına da bakın.
Sık sorulan sorular
Emekli oldum, evde sürekli bir şeyler atıştırıyorum. Diyetisyen bu konuda ne yapar?
Önce birkaç günlük bir kayıtla atıştırmanın hangi saatlerde ve hangi durumlarda olduğunu görürüz. Çoğu zaman öğünler arasındaki uzun boşluklar ya da can sıkıntısı öne çıkar. Ardından öğün saatlerini gününüzdeki sabit noktalara bağlar, evde bulunan atıştırmalıkları ve ara öğünü birlikte yeniden düzenleriz.
Emekli olduktan sonra günde iki öğüne indim. Bu bir sorun olur mu?
Bu, iki öğünde ne yediğinize, ilaçlarınıza ve kilo ile kas gücünüzün gidişine bağlıdır. Şeker ya da tansiyon ilacı kullanıyorsanız öğün düzenini değiştirmeden önce hekiminize danışın. İki öğünde yeterli protein, sebze ve sıvı alıp almadığınızı kaydınızdan birlikte görür, gerekirse küçük bir ara öğün ekleriz.
Eşim de emekli oldu ama öğün saatlerimiz uymuyor. Görüşmeye birlikte gelebilir miyiz?
Evet, görüşmeye bir yakınınız eşlik edebilir. Aynı sofrayı paylaşan iki kişinin saatlerini ve alışkanlıklarını birlikte konuşmak çoğu zaman işi kolaylaştırır. Her birinizin ilaçları ve ihtiyaçları farklı olabileceği için plan kişiye göre kalır; ortak sofranın nasıl ve hangi saatlerde kurulacağını ise birlikte belirleriz.
Emekli olduktan sonra kilo aldım. Bunun sebebi ne olabilir?
Gündelik hareketin azalması, öğün saatlerinin kayması, evde sık atıştırma ve uyku düzenindeki değişiklik takipte sık karşılaştığımız durumlardır. Kilo artışı belirgin ya da hızlıysa, eşlik eden başka yakınmalarınız varsa önce hekiminize başvurun. Sonra kayıtlarınıza bakarak hangi alışkanlığın ne zaman değiştiğini birlikte buluruz.
Kaynaklar
- Barnett I, van Sluijs EM, Ogilvie D. Physical activity and transitioning to retirement: a systematic review. Am J Prev Med. 2012. (yeni sekmede açılır)
- Bull FC ve ark. World Health Organization 2020 guidelines on physical activity and sedentary behaviour. Br J Sports Med. 2020. (yeni sekmede açılır)
- Burke LE ve ark. Self-monitoring in weight loss: a systematic review of the literature. J Am Diet Assoc. 2011. (yeni sekmede açılır)
- Volkert D ve ark. ESPEN guideline on clinical nutrition and hydration in geriatrics. Clin Nutr. 2019. (yeni sekmede açılır)
Hazırlayan: Dyt. Şeyma Türkoğlu Vural · Bu sitedeki bilgiler eğitim amaçlıdır; hekim ya da diyetisyen görüşmesinin yerine geçmez.
İlgili konular
İlgili yazılar
-
Eşimle Birlikte Beslenme Danışmanlığı Alabilir miyiz? Ortak Sofra, Ayrı Plan
Eşinizle birlikte beslenme danışmanlığı alabilirsiniz; aynı sofrayı paylaşan iki kişinin birlikte gelmesi, plana uymayı kolaylaştırabilir. Ortak görüş...
-
Çiğneme Zorluğu ya da Diş Protezi Olanlarda Beslenme Takibi Nasıl Yapılır?
Çiğneme zorluğu ya da diş protezi olanlarda beslenme takibi, yiyecekleri kıvamına göre yeniden düzenleyip protein, sebze ve sıvının azalmamasını izlem...
-
Çok İlaç Kullananlar Diyetisyene İlaç Listesini Neden Getirmeli?
Diyetisyene ilaç listenizi getirmeniz, beslenme planının ilaçlarınızla çakışmaması içindir. Bazı ilaçlar belli bir yiyecekle etkileşir, bazıları aç ya...