Çiğneme Zorluğu ya da Diş Protezi Olanlarda Beslenme Takibi Nasıl Yapılır?

Çiğneme Zorluğu ya da Diş Protezi Olanlarda Beslenme Takibi Nasıl Yapılır?
Kısa cevap

Çiğneme zorluğu ya da diş protezi olanlarda beslenme takibi, yiyecekleri kıvamına göre yeniden düzenleyip protein, sebze ve sıvının azalmamasını izlemektir. Diyetisyen önce neyi yiyemediğinizi ve neden bıraktığınızı kayıtla görür, sonra öğünleri yumuşak ama doyurucu seçeneklerle kurar. Ağrı, yara ya da yutma güçlüğü varsa önce diş hekiminize ya da hekiminize başvurun.

Çiğneme zorluğu beslenmeyi nasıl etkiler?

Çiğnemek zorlaştıkça insan farkında olmadan sert yiyecekleri bırakır. Önce et, çiğ sebze, elma, kuruyemiş ve kabuklu ekmek azalır. Yerlerini çoğu zaman çay, beyaz ekmek, makarna ve tatlı alır.

İngiltere'de 65 yaş üstü kişilerle yapılan ulusal beslenme araştırmasında, dişi hiç olmayanlarda lif, protein, kalsiyum, demir ve C vitamini alımı dişi olanlara göre anlamlı olarak düşük bulundu. Ağızda 21 ya da daha fazla dişi olanlar besinlerin çoğunu daha fazla tüketiyordu. Bu çalışma bir ilişki gösterir; ama takipte neden sofradaki çeşitliliğe baktığımızı açıklar.

Takip ilk görüşmede nasıl başlar?

İlk görüşmede birkaç soruyla durumu anlamaya çalışırız:

  • Hangi yiyecekleri artık yemiyorsunuz? Bunu ne zamandan beri yapıyorsunuz?
  • Sorun çiğnemede mi, protezin oturmasında mı, ağrıda mı, yutkunmada mı?
  • Son aylarda istemeden kilo verdiniz mi?
  • Bir öğünü bitirmeniz ne kadar sürüyor, yorulduğunuz oluyor mu?
  • Kullandığınız ilaçlar ağız kuruluğu yapıyor mu?

Ardından üç ya da dört günlük bir yemek kaydı isteriz. Kayıtta neyi yediğiniz kadar, neyi yemediğiniz ve hangi yemeği yarım bıraktığınız da önemlidir. Avrupa Klinik Beslenme Derneği'nin (ESPEN) yaşlılarda beslenme kılavuzu, yaşlıların beslenme durumunun düzenli taranmasını ve gerektiğinde yiyecek kıvamının değiştirilmesini destek yolları arasında sayıyor.

Yemekler kıvamına göre nasıl düzenlenir?

Amaç yemekleri tek tip püreye çevirmek değil, aynı besini daha kolay çiğnenen bir biçimde sunmaktır. Ev mutfağında sık kullandığımız değişiklikler şunlardır:

Zor gelenYerine
Izgara et, biftekSulu köfte, kıymalı sebze yemeği, haşlanıp didiklenmiş tavuk
Çiğ sebze, salataZeytinyağlı pırasa, kabak, ıspanak; sebze çorbası
Elma, armutMuz, olgun şeftali, fırında elma, komposto (şekersiz)
Ceviz, fındıkTahin; ceviz yiyebiliyorsanız toz hâline getirilmiş olarak yoğurtta
Kabuklu ekmekEkmek içi çorbada, yulaf lapası, bulgur pilavı
Kuru fasulye taneleriİyi pişmiş mercimek, ezme humus

Bu tablo bir örnektir; şeker, böbrek ve kalp durumunuz ile ilaçlarınız seçimi değiştirir.

Kıvamı değiştirirken lezzeti de korumaya çalışırız. Yemekleri ayrı ayrı ezmek, renkleri karıştırmamak ve yemeğin üstüne biraz zeytinyağı ya da yoğurt eklemek iştahı korumaya yardımcı olabilir. Tek tip görünen bir tabak, yemeği yarım bırakmanın sık nedenlerinden biridir.

Protein azalması bu süreçte sık gördüğümüz sorunlardandır. Yumurta, yoğurt, peynir, süt, köfte ve balık köftesi kolay çiğnenen kaynaklardır. Ne kadar protein gerektiğini 50 yaş sonrası protein ihtiyacı yazısında açtık. Yumuşak kıvamlı tarifleri kardeş sitemizdeki çiğneme güçlüğünde yemek tarifleri rehberinde bulabilirsiniz.

Yutma güçlüğü varsa ne değişir?

Çiğneme zorluğu ile yutma güçlüğü aynı şey değildir. Yemek sırasında öksürmek, boğulma hissi, sesin hırıltılı hale gelmesi ya da yemeğin boğazda takılması yutma güçlüğünü düşündürür. Bu durumda değerlendirmeyi hekim ve dil-konuşma terapisti yapar; hangi kıvamın güvenli olduğunu onlar belirler.

Uluslararası Yutma Güçlüğü Diyet Standartları Girişimi (IDDSI), yiyecek ve içecek kıvamlarını 0'dan 7'ye kadar sekiz düzeyde tanımlayan ortak bir dil geliştirdi. Hekiminiz ya da terapistiniz size belli bir düzey önerdiyse, öğünleri o düzeyin içinde, Türk mutfağından seçeneklerle kurarız.

Diş protezi yeni takıldıysa neye dikkat edilir?

Yeni protezle ilk haftalarda çiğnemek yorucu olabilir. Bu dönemde yumuşak yiyeceklerle başlayıp lokmaları küçültmek işi kolaylaştırır. Protez vuruyor, yara açıyor ya da oturmuyorsa beslenme planı bunu çözmez; diş hekiminize başvurun. Yaşlı bir yakınınız için araştırıyorsanız yaşlı anne babanız için diyetisyen desteği yazısına da bakın.

Takipte hangi ölçümlere bakılır?

  • Kilo: İstemeden kilo kaybı önemli bir işarettir; belli aralıklarla ve aynı koşulda ölçülür.
  • Kas gücü: Kavrama gücü ya da sandalyeden kalkma gibi basit testler. Kas kaybının nasıl izlendiğini kas kaybı takibi yazısında anlattık.
  • Öğün süresi ve yarım kalan yemekler: Kayıtta yemeğin ne kadar bittiği.
  • Sıvı: Ağız kuruluğu olanlarda gün içinde içilen su ve ayran.

Hangi durumda kime başvurulacağını kim neye bakar sayfasındaki tabloda topladık.

Ne zaman hekime başvurmalı?

  • Yemek sırasında sık öksürme, boğulma hissi ya da yemeğin boğazda takılması.
  • Yutkunurken ağrı ya da son zamanlarda başlayan yutma güçlüğü.
  • Birkaç ay içinde istemeden belirgin kilo kaybı.
  • Ağızda iyileşmeyen yara, protezin açtığı yara ya da şişlik (diş hekimi).
  • Tekrarlayan göğüs enfeksiyonu ya da yemekten sonra ateş.

Et ve balık azaldıktan sonra B12 sonucunuz düşük çıktıysa D vitamini ya da B12 düşük çıktı yazısına bakın.

Sık sorulan sorular

Annemin yeni protezi var ve et yemeyi bıraktı. Diyetisyen bu durumda ne yapar?

Önce birkaç günlük kayıtla neleri bıraktığını ve öğünlerde proteinin nereden geldiğini görürüz. Eti köfte, kıymalı sebze yemeği ya da didiklenmiş tavuk gibi kolay çiğnenen biçimlere çeviririz; yumurta, yoğurt ve peynirle destekleriz. Protez vuruyor ya da yara açıyorsa önce diş hekimine başvurmasını isteriz.

75 yaşındayım, yemek yerken sık öksürüyorum. Yemekleri püre yapsam yeterli olur mu?

Yemek sırasında sık öksürmek yutma güçlüğünün işareti olabilir; kendi başınıza kıvam değiştirmeden önce hekiminize başvurun. Hangi kıvamın sizin için güvenli olduğunu hekim ve dil-konuşma terapisti belirler. Onların önerisinden sonra, gerekirse bir yakınınızın da katılımıyla, öğünlerinizi o kıvamda, yeterli protein ve sıvı içerecek şekilde birlikte planlayabiliriz. Öksürük sürerse hekiminize yeniden danışın.

Çiğneyemediğim için çok az yiyorum ve kilo veriyorum. Ne yapmalıyım?

İstemeden kilo kaybı önce hekiminize söylenmesi gereken bir durumdur. Sonrasında öğün sayısını artırıp porsiyonları küçültmek, çorba ve yoğurt gibi yiyecekleri yumurta, peynir ya da süt ile zenginleştirmek gibi yolları birlikte planlarız. Kilonuzu ve kas gücünüzü takip görüşmelerinde düzenli olarak izleriz. Kilo kaybı sürerse yeniden hekiminize başvurun.

Çiğneme sorunum var. Takip görüşmeleri online yapılabilir mi?

Evet, takip görüşmeleri online yapılabilir. Görüntülü görüşmede öğün kaydınızı, yemeklerin kıvamını ve bir yakınınızın evde ölçtüğü kiloyu birlikte değerlendiririz. Görüşmeye yemekleri hazırlayan bir yakınınız da eşlik edebilir. İlk kas ve vücut ölçümü için ofise gelmeniz gerekebilir; bunu sizinle birlikte planlarız.

Kaynaklar

  1. Sheiham A ve ark. The relationship among dental status, nutrient intake, and nutritional status in older people. J Dent Res. 2001. (yeni sekmede açılır)
  2. Cichero JA ve ark. Development of international terminology and definitions for texture-modified foods and thickened fluids used in dysphagia management: the IDDSI framework. Dysphagia. 2017. (yeni sekmede açılır)
  3. Volkert D ve ark. ESPEN guideline on clinical nutrition and hydration in geriatrics. Clin Nutr. 2019. (yeni sekmede açılır)

Hazırlayan: Dyt. Şeyma Türkoğlu Vural · Bu sitedeki bilgiler eğitim amaçlıdır; hekim ya da diyetisyen görüşmesinin yerine geçmez.

İlgili konular

İlgili yazılar

İletişim

Sağlıklı yaşlanma planınızı birlikte kuralım mı?

Hedefinizi ve ölçümlerinizi konuşalım; size uygun programı birlikte belirleyelim. Telefonla arayabilir, WhatsApp'tan yazabilirsiniz.

Diyetisyen Şeyma Türkoğlu Vural, Bayraklı'daki ofisinde