Diyetisyen Beslenme Programını Neye Göre Kişiye Özel Hazırlar?

Kişiye özel beslenme programı ne demek?

Aynı yaşta, aynı kiloda iki kişi düşünün. Biri vardiyalı çalışıyor, öğle yemeğini yemekhanede yiyor, akşam geç geliyor. Öteki emekli, yemeğini kendi pişiriyor, sabah erken kalkıyor. İkisine aynı listeyi verirseniz biri uygulayamaz. Kişiye özel program, önerilerin sizin gününüze oturtulmasıdır: ne yiyeceğiniz kadar, ne zaman, nerede ve kimin pişireceği de hesaba girer.

Kişiye özel olan yalnızca kalori sayısı değildir. Kimi danışanımızda ilk değişiklik kahvaltıdır, kimisinde gece atıştırması, kimisinde hafta sonu. Program da bu sıraya göre kurulur.

Diyetisyen programı hazırlarken hangi bilgilere bakar?

• Ölçüler: Boy, kilo, bel çevresi, vücut analizi ve kavrama gücü. Ne anlattıklarını vücut analizi sayfasında açıkladık.
• Sağlık durumu: Hekiminizin koyduğu tanılar, kullandığınız ilaçlar, alerji ve sindirim yakınmaları. Tahlilleri biz yorumlamayız; hekiminizin değerlendirmesini esas alırız.
• Yemek kaydı: İkisi hafta içi, biri hafta sonu üç gün. Ne yediğiniz, yanında ne içtiğiniz ve saat.
• Günlük düzen: İş saatleri, yol, uyku, hareket, yemeği kimin hazırladığı.
• Tercihler: Sevmedikleriniz, inanca bağlı seçimler, bütçe, evdeki öbür kişilerin ne yediği.
• Hedef: Sizin sözcüklerinizle, ölçülebilir bir istek.

Bu bilgilerin nasıl toplandığını danışmanlık süreci sayfasında adım adım bulabilirsiniz.

Aynı yemek herkeste aynı etkiyi yapar mı?

Yapmayabilir. 800 kişinin bir hafta boyunca kola takılan ve kan şekerini gün boyu ölçen bir sensörle izlendiği bir çalışmada 46.898 öğüne verilen yanıt ölçüldü. Araştırmacılar, aynı öğünü yiyen kişilerde yemek sonrası kan şekeri yanıtının birbirinden çok farklı olabildiğini gördü ve herkese aynı önerinin sınırlı yarar sağlayabileceği sonucuna vardı. Bu çalışma, kişiye göre düzenleme düşüncesinin dayanaklarından biridir.

Öte yandan bu, herkesin sensör takması gerektiği anlamına gelmez. Sağlıklı kişilerde böyle bir izlemin uzun vadede ne kazandırdığı henüz açık değildir. Sensör kullanımı hekiminizin önerdiği durumlarda gündeme gelir; biz o veriyi yemek kaydınızla birlikte okuruz.

Gen testi ya da kan grubuna göre program işe yarar mı?

Gen testine göre diyet seçmenin yarar sağladığını gösteren güçlü bir kanıt bugün için yok. 18–50 yaş arasında, kilo fazlası olan 609 yetişkinin katıldığı bir yıllık bir çalışmada katılımcılar sağlıklı az yağlı ya da sağlıklı az karbonhidratlı beslenme düzenine ayrıldı. Bir yılın sonunda iki grubun verdiği kilo birbirine yakındı: 5,3 ve 6,0 kilogram. Katılımcının gen yapısının hangi düzene yatkın göründüğü, verilen kiloyu değiştirmedi.

Yedi Avrupa ülkesinden yetişkinlerle internet üzerinden yürütülen bir başka çalışmada, kişinin kendi beslenme kaydına dayanan öneriler genel önerilerle karşılaştırıldı. Altı ayı tamamlayan 1.269 kişide, kişiye göre öneri alanlar kırmızı eti, tuzu ve doymuş yağı daha çok azalttı. Önerilere vücut ölçüleri, kan değerleri ve gen bilgisi eklemek ise ek bir yarar sağlamadı.

Bu iki çalışmadan çıkardığımız sonuç şudur: programı kişiye özel yapan şey ek bir test değil, sizin gerçekte ne yediğinizin ve nasıl yaşadığınızın iyi bilinmesidir. Kan grubuna göre beslenmeyi destekleyen, burada kaynak gösterebileceğimiz bir çalışma bulunmadığı için bu yaklaşımı programlarımızda kullanmıyoruz.

Program somut olarak nasıl görünür?

Elinize geçen şey, gram gram yazılmış tek bir liste olmaz. Genellikle üç parçadan oluşur:

1. Öğün iskeleti: Kaç öğün, hangi saat aralığında. Her öğünde tabağın nasıl kurulacağı.
2. Değişim seçenekleri: Aynı öğün için birbirinin yerine geçebilecek üç dört örnek. Yumurta sevmeyen için peynir ya da yoğurt, akşam geç gelen için önceden hazırlanabilen bir tencere yemeği.
3. İki haftalık hedef: Bir ya da iki davranış. Örneğin "öğleden sonraki şekerli içeceği kaldırmak" ya da "haftada üç gün akşam yemeğini saat yediden önce yemek".

Örnek: 52 yaşında, masa başında çalışan, bel çevresi artmış bir danışanımızın kaydında kahvaltının atlandığını ve akşam yemeğinin dokuza kaldığını görelim. Programın ilk biçimi şöyle olabilir: işe giderken yanına alacağı peynirli bir sandviç ve bir meyve, yemekhanede tabağın yarısı sebze, akşam eve gelmeden önce bir kâse yoğurt ve daha küçük bir akşam yemeği. Ekmek ya da pilav yasaklanmaz; miktarı ve saati konuşulur. Bel çevresini neden izlediğimizi bel çevresi nasıl ölçülür yazısında anlattık.

Program ne zaman ve neye göre değişir?

İlk program bir taslaktır. Takip görüşmesinde üç şeye bakarız: ölçüler ne yöne gitti, kayıtta ne değişti, siz neyi uygulayabildiniz. Uygulanamayan öneri sizin kusurunuz sayılmaz; önerinin size uymadığını gösterir ve değiştirilir. Tahlilleriniz yenilendiyse ve hekiminiz yeni bir değerlendirme yaptıysa program buna göre de güncellenir. Görüşmelerin sıklığını takip görüşmeleri sayfasında, program türlerini programlar sayfasında bulabilirsiniz.

Ne zaman hekime başvurmalı?

Beslenme programına başlamadan önce ya da program sürerken şu durumlarda hekiminize danışın:

• Şeker, tansiyon ya da kan sulandırıcı ilaç kullanıyorsanız; beslenme değişince ilaç düzeninin gözden geçirilmesi gerekebilir.
• Böbrek, karaciğer ya da kalp hastalığınız varsa
• Gebeyseniz ya da emziriyorsanız
• Program sırasında baş dönmesi, çarpıntı, terleme ya da bayılma hissi olursa

İlacınızı kendi kararınızla bırakmayın, azaltmayın. Göğüs ağrısı ya da bayılma durumunda 112'yi arayın.

Programın dayandığı kaydı nasıl tutacağınızı yemek günlüğü nasıl tutulur yazısında örnek tabloyla gösterdik.

Aynı sofrayı paylaşan eşler için planın nasıl ayrıldığını eşle birlikte beslenme danışmanlığı yazısında anlattık.

Danışmanlığa ara verdiyseniz planın nasıl yeniden kurulduğunu danışmanlığa yeniden başlamak yazısında anlattık.

Sık sorulan sorular

İnternetten bulduğum diyet listesini uygulasam olmaz mı, diyetisyenin farkı ne?

Hazır liste sizin ilaçlarınızı, tahlillerinizi, çalışma saatinizi ve damak tadınızı bilmez. Kimine fazla, kimine yetersiz gelir; bu yüzden sürdürmesi zor olabilir. Diyetisyenle çalışırken program sizin kaydınızdan çıkar ve takipte ölçüme göre değişir. Sağlık sorununuz ya da düzenli kullandığınız ilaç varsa hazır listeyle başlamadan önce hekiminize danışın.

Program için gen testi yaptırmam gerekiyor mu?

Gerekmiyor. Bir yıllık geniş bir çalışmada gen yapısına uygun görünen diyeti yapanlar ötekilerden daha fazla kilo vermedi. Bir başka çalışmada önerilere gen bilgisi eklemek ek yarar sağlamadı. Programı kişiye özel yapan, yemek kaydınız, ölçüleriniz ve günlük düzeninizdir. Böyle bir test yaptırmayı düşünüyorsanız önce hekiminizle konuşun.

Vardiyalı çalışıyorum, öğün saatlerim her hafta değişiyor. Bana program hazırlanabilir mi?

Hazırlanabilir. Bu durumda saatlere bağlı tek bir düzen yerine, gündüz ve gece vardiyası için iki ayrı öğün iskeleti kurarız. Vardiya öncesi ana öğün, vardiya ortası hafif bir ara öğün ve uykuya yakın saatte ağır yemekten kaçınma gibi kurallar belirleriz. Yanınızda taşıyabileceğiniz seçenekleri birlikte seçeriz.

Program kaç haftada bir yenilenir?

Sabit bir süre yoktur. İlk haftalarda görüşmeler daha sıktır, çünkü taslağın size uyup uymadığını o dönemde anlarız. Düzen oturdukça aralık açılır. Program; ölçüleriniz değiştiğinde, hekiminiz yeni bir değerlendirme yaptığında ya da iş ve ev düzeniniz değiştiğinde yenilenir. Her görüşmede en fazla bir iki değişiklik yaparız.

Kaynaklar

1. Zeevi D ve ark. Personalized Nutrition by Prediction of Glycemic Responses. Cell. 2015. (yeni sekmede açılır) — aynı öğüne kişiden kişiye değişen şeker yanıtı
2. Gardner CD ve ark. Effect of Low-Fat vs Low-Carbohydrate Diet on 12-Month Weight Loss in Overweight Adults and the Association With Genotype Pattern or Insulin Secretion: The DIETFITS Randomized Clinical Trial. JAMA. 2018. (yeni sekmede açılır) — gen yapısı ve diyet türü
3. Celis-Morales C ve ark. Effect of personalized nutrition on health-related behaviour change: evidence from the Food4Me European randomized controlled trial. Int J Epidemiol. 2017. (yeni sekmede açılır) — kişiye göre öneri ile genel önerinin karşılaştırılması

Hazırlayan: Dyt. Şeyma Türkoğlu Vural · Bu sitedeki bilgiler eğitim amaçlıdır; hekim ya da diyetisyen görüşmesinin yerine geçmez.

İlgili konular

• Longevity kliniği nedir?
• Biyolojik yaş testi
• Ölçüm ve takip
• Sağlıklı yaşlanma