Bel-Kalça Oranı Nasıl Hesaplanır, Kaç Olmalı?

Bel-kalça oranı, bel çevrenizin santimetre olarak kalça çevrenize bölünmesiyle hesaplanır. Dünya Sağlık Örgütü'nün 2008 tarihli uzman toplantısı raporunda^{[1] (yeni sekmede açılır)} kadınlarda 0,85, erkeklerde 0,90 ve üzeri, metabolik sorun riskinin arttığı sınır olarak verilir. Oran, yağın karında mı kalçada mı toplandığını gösterir; tek başına hastalık göstermez. Hesap için bir mezura ve iki ölçüm yeterlidir.

Bel-kalça oranı nedir, neyi gösterir?

Bu oran kilonuzu değil, vücut biçiminizi anlatır. Yağın gövdenin ortasında toplandığı “elma” tipinde oran yüksek, kalça ve basende toplandığı “armut” tipinde düşük çıkar. Aynı kiloda iki kişinin oranı çok farklı olabilir.

Karın bölgesinde, organların çevresinde biriken yağ (viseral yağ) kan şekeri ve kan yağlarıyla daha yakından ilişkilidir. Kalça ve basendeki yağ ise bu açıdan daha masum görünür. Oran bu iki bölgeyi tek sayıda karşılaştırdığı için kullanılır.

Bel-kalça oranı nasıl hesaplanır?

1. Esnemeyen bir mezura alın. Ayakta, ayaklar bitişik durun.
2. Bel: En alt kaburga ile kalça kemiğinin üst kenarı arasındaki orta noktadan, normal nefes verdikten sonra ölçün.
3. Kalça: Yandan bakıldığında kalçanın en çıkıntılı olduğu yerden, mezurayı yere paralel tutarak ölçün.
4. Bel ölçüsünü kalça ölçüsüne bölün.

Örnek: Beli 84 cm, kalçası 100 cm olan birinin oranı 84 ÷ 100 = 0,84 eder. Beli 98 cm, kalçası 102 cm olan birinde ise 98 ÷ 102 = 0,96 çıkar. İki ölçüyü de ikişer kez alıp ortalamasını kullanmak hatayı azaltır.

Belin doğru noktasını bulmakta zorlanıyorsanız bel çevresi nasıl ölçülür yazısındaki adımlara bakabilirsiniz.

Bel-kalça oranı kaç olmalı?

Bu sınırlar Dünya Sağlık Örgütü'nün Aralık 2008'de Cenevre'de toplanan uzman kurulunun raporunda yer alır (rapor 2011'de yayımlandı)^{[1] (yeni sekmede açılır)}. Rapor, sınırların toplumdan topluma değişebileceğini de belirtir. Sınırın altında kalmak “risk yok” anlamına gelmez, üstünde olmak da bir hastalık göstergesi sayılmaz. Oran bir tarama ölçüsüdür; tahlil sonuçları, tansiyon ve aile öyküsüyle birlikte okunur.

Yukarıdaki örneklere dönersek: 0,84 çıkan bir kadın sınırın hemen altındadır ve ölçümünü izlemesi yerinde olur. 0,96 çıkan bir erkek sınırın üzerindedir; kan şekeri ve kan yağları için hekimiyle görüşmesi uygun olur.

Bel-kalça oranı kalp sağlığı hakkında ne söylüyor?

Bu konudaki en geniş çalışmalardan biri 52 ülkeden 27.098 kişiyi kapsar. Araştırmada kalp krizi geçirenler ile geçirmeyenler karşılaştırılmıştır. Beden kitle indeksinin kalp kriziyle ilişkisi sınırlı bulunmuş, bel-kalça oranı hesaba katılınca daha da zayıflamıştır.

Bel-kalça oranında ise tablo farklıdır. Katılımcılar orana göre beş gruba ayrıldığında her üst grupta kalp krizi olasılığı bir öncekine göre artmıştır. Oranı en yüksek grupta kalp krizi geçirmiş olma ihtimali, en düşük gruba göre yaklaşık 2,5 kat yüksek bulunmuştur (yaş, cinsiyet, bölge ve sigara hesaba katılarak). Diğer risk etkenleri de eklendiğinde fark küçülmüş, ama sürmüştür. Aynı çalışmada geniş bel yüksek riskle, geniş kalça ise daha düşük riskle ilişkili çıkmıştır.

Bu bir gözlem çalışmasıdır; oranın tek başına kalp krizine yol açtığını göstermez. Ama tartının söylemediği bir bilgiyi verdiğini ortaya koyar.

Bel-kalça oranı mı, bel çevresi mi?

İkisi de karın bölgesindeki yağlanmayı izlemek için kullanılır ve birbirini tamamlar. Bel çevresi tek ölçümdür, hata payı daha düşüktür. Uluslararası bir uzlaşı raporu, bel çevresinin beden kitle indeksine ek bilgi verdiğini ve rutin ölçülmesi gerektiğini vurgular.

Bel-kalça oranının zayıf yanı iki ölçüme dayanmasıdır. Kilo verirken bel ve kalça birlikte inceldiğinde oran neredeyse hiç değişmeyebilir. Bu yüzden takipte değişimi bel çevresinden, vücut biçimini ise orandan okuruz.

Oran yaşla ve menopozla neden değişir?

Kadınlarda menopozdan sonra yağ kalçadan karına doğru yer değiştirir. Kilo aynı kalsa bile bel genişler, kalça aynı kalır ya da incelir; oran yükselir. Bu dönemi menopoz döneminde sağlıklı yaşlanma sayfasında anlattık.

Erkeklerde yaşla birlikte kalça ve bacak kası azalırken karın yağı artabilir. Bu durumda payda küçülür, pay büyür. Oranı düzeltmenin yolu yalnız beli inceltmekten geçmez; kalça ve bacak kasını korumak da hesabın parçasıdır.

Oran yüksekse günlük hayatta ne değiştirilebilir?

• Şekerli içecekleri, meyve suyunu ve çaya atılan şekeri azaltmak
• Akşam yemeğinde pilav, makarna ve ekmeği aynı öğünde üst üste koymamak; birini seçmek
• Haftada birkaç öğün kuru fasulye, nohut ya da mercimek yemeği pişirmek
• Tabağın yarısını zeytinyağlı sebze ya da salataya ayırmak
• Gün içinde yürüyüşü artırmak, haftada birkaç gün bacak ve kalça kaslarını çalıştıran kuvvet hareketleri yapmak

Uzlaşı raporuna göre düzenli, orta şiddette egzersiz ve beslenme düzenlemesiyle bel çevresinde anlamlı azalma sağlanabilir. Değişimin hızı kişiye göre farklıdır. Bel çevresi yüksek, açlık şekeri sınırda olanlarla metabolik sağlık programı içinde çalışıyoruz.

Ne zaman hekime başvurmalı?

• Oranınız sınırın üzerindeyse ve son bir yılda kan şekeri, kan yağları ve tansiyon ölçümünüz yapılmadıysa
• Ailede erken yaşta kalp hastalığı ya da diyabet varsa
• Bel çevreniz kısa sürede, açıklayamadığınız biçimde arttıysa ya da karında şişlik eşlik ediyorsa

Hangi tahlilin isteneceğine hekiminiz karar verir. Sonuçlar elinize geçtiğinde beslenme düzenini bunlara göre birlikte kurarız. Kan şekeriyle bağlantısını insülin direnci sayfasında bulabilirsiniz.

Bu oran menopoz döneminde değişebilir; nedenini ve takipte nelere bakıldığını menopozda bel çevresi yazısında bulabilirsiniz.

Sık sorulan sorular

Kilom normal ama bel-kalça oranım 0,90 çıktı, kadınım. Endişelenmeli miyim?

Kilonun normal olması yağın nerede toplandığını göstermez. Oranınız kadınlar için belirtilen 0,85 sınırının üzerinde. Bu bir hastalık anlamına gelmez, ama kan şekeri, kan yağları ve tansiyonunuzu hekiminize ölçtürmeniz için iyi bir nedendir. Sonuçlara göre beslenme ve hareket düzeninizi bir diyetisyenle gözden geçirebilirsiniz. Ölçümü birkaç ay sonra aynı yöntemle tekrarlayın.

Kalçam doğuştan dar, oranım hep yüksek çıkıyor. Bu ölçü bana uygun mu?

Kalça yapısı dar olanlarda oran, karın yağı az olsa bile yüksek çıkabilir. Bu durumda tek başına orana bakmak yanıltır. Bel çevreniz ve bel çevrenizin boyunuza oranı sizin için daha anlamlı bilgi verir. Vücut analizi de tabloyu tamamlar. Ölçülerinizi bir arada değerlendirmek, tek bir sayıya göre karar vermekten daha doğrudur.

Kilo verdim ama bel-kalça oranım değişmedi. Boşuna mı uğraştım?

Hayır. Kilo verirken bel ve kalça birlikte incelir; ikisi aynı ölçüde küçüldüğünde bölme sonucu neredeyse aynı kalır. Değişimi görmek için bel çevrenizin kaç santim azaldığına bakın. Bel ölçünüz küçüldüyse karın bölgesindeki yağ büyük olasılıkla azalmıştır. Takipte bu yüzden oranı tek başına kullanmıyor, bel çevresini ayrıca yazıyoruz.

Bel-kalça oranımı evde kendi başıma doğru ölçebilir miyim?

Ölçebilirsiniz. Boy aynasının karşısında durmak, mezuranın arkada eğilip eğilmediğini görmenizi sağlar. İç çamaşırı üzerinden ya da çıplak tene ölçün, kalın giysi kalça ölçüsünü büyütür. Karnınızı içeri çekmeyin. Her ölçüyü iki kez alın. Bel ve kalça için kullandığınız noktaları her seferinde aynı tutarsanız, aylar içindeki değişimi güvenle izleyebilirsiniz.

Kaynaklar

1. Dünya Sağlık Örgütü. Waist circumference and waist–hip ratio: report of a WHO expert consultation, Geneva, 8–11 December 2008. Cenevre: DSÖ; 2011. (yeni sekmede açılır) — bel ve kalça ölçüm yöntemi, sınır değerler
2. Yusuf S ve ark. Obesity and the risk of myocardial infarction in 27,000 participants from 52 countries: a case-control study. Lancet. 2005. (yeni sekmede açılır) — bel-kalça oranı ile kalp krizi ilişkisi (INTERHEART)
3. Ross R ve ark. Waist circumference as a vital sign in clinical practice: a Consensus Statement from the IAS and ICCR Working Group on Visceral Obesity. Nat Rev Endocrinol. 2020. (yeni sekmede açılır) — bel çevresinin takipteki yeri, egzersiz ve beslenmeyle değişimi

Hazırlayan: Dyt. Şeyma Türkoğlu Vural · Bu sitedeki bilgiler eğitim amaçlıdır; hekim ya da diyetisyen görüşmesinin yerine geçmez.

İlgili konular

• Longevity kliniği nedir?
• Biyolojik yaş testi
• Ölçüm ve takip
• Sağlıklı yaşlanma